Kroacia u ka dorëzuar një dokument shteteve anëtare të Bashkimit Evropian, si dhe zyrave të Presidentit të Komisionit Evropian dhe Presidentit të Këshillit Evropian, në të cilin përshkruhen tetë kërkesa që Mali i Zi duhet t’i përmbushë, në mënyrë që Zagrebi të mbështesë përmbylljen e negociatave të tij për anëtarësim në BE.

Në dokument theksohet se këto kërkesa janë “të kufizuara, të përcaktuara qartë dhe të realizueshme”, dhe se Kroacia synon t’i trajtojë ato përmes një dialogu konstruktiv.

“Kroacia synon të lehtësojë anëtarësimin e Malit të Zi, e jo ta pengojë atë”, thuhet në dokument.

Zagrebi bën të ditur se përparimi konkret në zgjidhjen e këtyre çështjeve kontestuese do t’i mundësonte Kroacisë të mbështesë përmbylljen e suksesshme të negociatave të Malit të Zi me Bashkimin Evropian, si dhe ratifikimin e mëvonshëm të traktatit të tij të anëtarësimit.

Kroacia vlerëson se është e nevojshme të zgjidhen disa çështje të hapura që rrjedhin nga pjesëmarrja e Malit të Zi në agresionin ushtarak kundër Kroacisë gjatë luftës në vitet ’90.

“Kroacia dëshiron sinqerisht ta lërë pas këtë kapitull të dhimbshëm të historisë sonë të përbashkët dhe të ndërtojë një marrëdhënie me Malin e Zi që është e orientuar drejt së ardhmes. Megjithatë, besimi i ndërsjellë dhe një pajtim i vërtetë e i qëndrueshëm nuk mund të arrihen pa u trajtuar këto çështje”, thuhet në dokument.

Zagrebi paralajmëron se disa veprime të njëanshme nga ana e autoriteteve malazeze kanë rihapur mosmarrëveshje historike dhe kanë rënduar më tej marrëdhëniet midis dy vendeve – një zhvillim që mund të dobësojë mbështetjen politike brenda Kroacisë për anëtarësimin e Malit të Zi në Bashkimin Evropian. Që në fund të vitit 2023, Kroacia i kishte dorëzuar Malit të Zi një dokument jozyrtar ku renditeshin çështjet e pazgjidhura. Dokumenti u është përcjellë gjithashtu shteteve anëtare të BE-së dhe Komisionit Evropian. Pavarësisht përpjekjeve intensive diplomatike, asnjë nga tetë çështjet nuk është zgjidhur deri më sot.

Gjashtë nga kërkesat lidhen me Kapitullin 23, i cili mbulon gjyqësorin dhe të drejtat themelore, ndërsa dy të tjera lidhen me Kapitullin 31 – politikën e jashtme, të sigurisë dhe të mbrojtjes.

Morinji, dëmshpërblimi dhe mosmarrëveshjet pronësore

Kërkesa e parë e Kroacisë ka të bëjë me dëmshpërblimin për qytetarët kroatë që janë mbajtur në kampin e Morinjit në Mal të Zi. Midis tetorit 1991 dhe gushtit 1992, aty janë mbajtur më shumë se 300 civilë kroatë dhe të burgosur lufte. Kërkesa e dytë ka të bëjë me një pllakë përkujtimore të vendosur në ish-kampin, kushtuar civilëve kroatë dhe të burgosurve të luftës, të cilët u mbajtën aty dhe iu nënshtruan keqtrajtimeve. Kroacia kërkon që pllaka të mbetet përgjithmonë e dukshme dhe të parandalohet çdo lloj mbulimi i saj.

Rreth pllakës përkujtimore është vendosur një kornizë e madhe metalike, e cila mundëson vendosjen e një paneli të lëvizshëm. Kjo lejon që pllaka të mbulohet dhe të zbulohet vetëm gjatë ceremonive zyrtare përkujtimore.

“Një fshehje e tillë do të minonte këtë akt të përbashkët përkujtimi dhe pajtimi, si dhe pranimin nga ana e Malit të Zi të përgjegjësisë historike për krimet e kryera në Morinj,” thuhet në dokument.

Pllaka përkujtimore u vendos në vitin 2022. Pak kohë më pas, dy ministra malazezë që kishin marrë pjesë në nismën për vendosjen e saj u shkarkuan, ndërsa një ministër i tretë dha dorëheqjen në shenjë proteste.

Kroacia kërkon gjithashtu ndryshimin e emrit të pishinës komunale në Kotor, e cila mban emrin e Zoran Gopçeviçit – një ish-lojtar i shquar i vaterpolos, i cili shërbeu si roje në kampin e paraburgimit në Morinj.

Për shkak të këtij emri, klubet kroate refuzojnë të luajnë në atë pishinë, ndërsa kombëtarja kroate kërcënoi se do të bojkotonte Superfinalen e Kupës së Botës në Vaterpolo për vitin 2025. Bojkoti u shmang pasi ndeshjet e Kroacisë u zhvendosën në Budvë.

Kërkesa e katërt ka të bëjë me fatin e 14 shtetasve kroatë që u zhdukën gjatë luftës në fillim të viteve ’90. Kroacia pret bashkëpunim të plotë nga institucionet malazeze, përfshirë shkëmbimin e informacionit, vazhdimin e punës së komisioneve përkatëse, si dhe qasjen në arkiva dhe dokumente që mund të ndihmojnë në gjetjen e personave të zhdukur.

Në kërkesën e pestë, Zagrebi i bën thirrje Malit të Zi që të ndjekë penalisht personat përgjegjës për krimet e luftës të kryera gjatë Luftës për Atdheun, përfshirë individët që mund të mbajnë përgjegjësi penale sipas doktrinës së përgjegjësisë komanduese.

Dokumenti thekson se, deri më sot, nuk është dhënë asnjë dënim i bazuar në përgjegjësinë komanduese.

Sa i përket kampit të Morinjit, katër pjesëtarë të Ushtrisë Popullore Jugosllave u dënuan për krime lufte me një vendim gjyqësor të formës së prerë, duke marrë gjithsej 12 vjet burgim. Megjithatë, këto dënime nuk përfshinin krimet e kryera ndaj civilëve të mbajtur në kamp. Kërkesa e gjashtë ka të bëjë me mosmarrëveshje të vjetra pronësore, që datojnë që nga fillimi i viteve 1990. Kroacia kërkon zgjidhjen e rasteve që përfshijnë familje kroate, të cilave u është marrë prona në mënyrë të paligjshme – përfshirë 51 familje nga Tivati ​​dhe të tjera nga Gjiri i Kotorrit.

Vihet në dukje se pretendimet e tyre mbeten të pazgjidhura, pavarësisht vendimeve përfundimtare të gjykatave apo procedurave gjyqësore të zgjatura.

Njëkohësisht, Kroacia vë në dukje raste kur prona u është kthyer ish-pronarëve të caktuar – kryesisht pjesëtarë të pakicës shqiptare – gjë që ngre pikëpyetje lidhur me trajtimin e barabartë në mosmarrëveshje të ngjashme.

“Kroacia bën thirrje për përparim konkret dhe të matshëm në zgjidhjen e rasteve individuale, krahas një qasjeje sistematike për të siguruar kthimin e pronës ose kompensimin e drejtë.”