Dhënia e shtetësisë serbe disa oligarkëve rusë dhe personave të lidhur me strukturat politike dhe të sigurisë së Federatës Ruse sërish ngre pyetje serioze për transparencën e vendimeve të Qeverisë së Serbisë dhe përputhshmërinë e tyre me standardet e politikës së jashtme të Bashkimit Evropian, veçanërisht në kontekstin e luftës në Ukrainë dhe regjimit të sanksioneve ndërkombëtare ndaj Moskës.

Qeveria e Serbisë këtë muaj i dha shtetësi Jakub Zakrievit, nipit të liderit çeçen Ramzan Kadirov, vendim i cili u publikua në numrin e fundit të Gazetës Zyrtare. Vendimi ishte nënshkruar nga kryeministri i Serbisë, Đuro Macut, duke u thirrur në dispozitën ligjore sipas së cilës “mund të pranohet edhe një i huaj, pranimi i të cilit paraqet interes për Republikën e Serbisë”.

Megjithatë, më pak se 24 orë pas publikimit të informacionit në media, qeveria e tërhoqi vendimin. Kryeministri i Serbisë, duke u bazuar në Ligjin për Procedurën e Përgjithshme Administrative dhe Ligjin për Qeverinë, nënshkroi aktin me të cilin Zakrievit i hiqet shtetësia, vendim që më pas u publikua në Gazetën Zyrtare.

Ky rast tregon një ndryshim të shpejtë të qëndrimit institucional — nga “interesi shtetëror” në një diskualifikim të nënkuptuar të sigurisë — dhe ngre dyshime për mungesë konsistence në zbatimin e kritereve për dhënien e shtetësisë.

Konteksti politik i marrëdhënieve me Rusinë dhe Çeçeninë

Gjatë pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, presidenti i Serbisë Aleksandar Vučić zhvilloi një takim me Tutk Daudov, këshilltar i Ramzan Kadirovit. Mesazhet e transmetuara në atë takim pasqyruan narrativën politike të afërsisë me strukturat e pushtetit rus dhe çeçen.

Daudov deklaroi se “në botë ekziston një situatë e rëndë politike, kur Rusia ka dalë në mbrojtje të vlerave shpirtërore, tradicionale dhe familjare… udhëheqja dhe populli i Serbisë kanë treguar mbështetje për Federatën Ruse…”.

Ndërsa Vučić në atë kohë theksoi “marrëdhëniet vëllazërore” midis Serbisë dhe Rusisë.

Kush është Jakub Zakriev?

Jakub Zakriev është nipi i motrës së Kadirovit. Në moshën vetëm 27 vjeç ai u bë kryetar i komunës së Groznit, më pas shef i administratës së kreut të rajonit, dhe më vonë zëvendëskryeministër dhe ministër i bujqësisë së Çeçenisë.

Sipas mediave hulumtuese, Zakriev në vitin 2023 u emërua në krye të degës ruse të koncernit francez Danone, pas marrjes shtetërore të aseteve të kompanive të huaja në Rusi — një veprim që në Evropën Perëndimore u vlerësua si pjesë e presionit ekonomik të Moskës.

Emri i tij ndodhet në listën e sanksioneve të SHBA-së (OFAC) që nga viti 2023, ndërsa Mbretëria e Bashkuar e ka futur në vitin 2024 në listën e personave të lidhur me ekonominë e luftës ruse.

Shtetësitë serbe për persona të dyshimtë nga Rusia

Edhe pse vendimet formalisht bazohen në dispozitën ligjore për “interesin e Republikës së Serbisë”, në praktikë po shtrohet gjithnjë e më shumë pyetja nëse ky interes përcaktohet në përputhje me standardet evropiane dhe kriteret e sigurisë.

Sipas të dhënave të disponueshme, nga viti 2022 deri në prill 2025, më shumë se 330 të huaj — kryesisht nga Rusia — kanë marrë pasaportë serbe mbi këtë bazë.

Në mesin e tyre ka sportistë, biznesmenë dhe persona të lidhur me strukturat shtetërore ruse, përfshirë luftëtarë MMA, shahistë dhe funksionarë sportivë. Ndër emrat më të njohur është edhe luftëtari MMA Fedor Emelianenko, i cili mori shtetësinë serbe në vitin 2022.

Në të njëjtën kohë, Serbia është bërë destinacion për një pjesë të ekspertëve rusë të IT-së dhe rrjeteve të biznesit që u larguan nga tregjet perëndimore pas vendosjes së sanksioneve ndaj Rusisë.

Ruski kapital dhe ndikimi ekonomik

Sergej Lomakin, një miliarder rus me pasuri të vlerësuar rreth 1,2 miliardë dollarë, ka marrë shtetësinë serbe. Ai është i lidhur me rrjete të mëdha të shitjes me pakicë në disa shtete të Euroazisë dhe është i përfshirë në institucione sportive në Serbi. Kompanitë e tij realizojnë të ardhura në miliarda dollarë në vit.

Pavarësisht paralajmërimeve të Komisionit Evropian se një praktikë e tillë mund të përbëjë rrezik sigurie dhe të cenojë regjimin pa viza të Serbisë me BE-në, ky trend vazhdon.

Qëndrimi i Bashkimit Evropian

Komisioni Evropian ka paralajmëruar se dhënia e shtetësisë personave nga struktura të rrezikshme mund të çojë deri në pezullimin e regjimit pa viza. Brukseli e sheh këtë praktikë si rrezik potencial sigurie dhe si mekanizëm për anashkalimin e sanksioneve ndaj Rusisë.

Portali iSpecializuar iStorie raporton se mes qytetarëve të rinj serbë ka persona të lidhur me kompleksin ushtarako-industrial rus, me korporata shtetërore dhe me struktura të sigurisë.

Veçanërisht e pranishme është një grup nga sektori i mbrojtjes, përfshirë prodhues të armëve, sistemeve elektronike dhe teknologjive ushtarake.

Rrjetet sportive dhe “fuqia e butë”

Një numër i madh i qytetarëve të rinj vijnë nga struktura sportive, veçanërisht nga boksi, i cili në Rusi është i lidhur ngushtë me qendrat shtetërore dhe politike të pushtetit.

Disa persona të afërt me Kremlinin kanë marrë shtetësinë serbe dhe kështu edhe qasje pa viza në Bashkimin Evropian.

Aleksej Galejev, trajner nderi i Rusisë, është bërë qytetar i Serbisë. Ai ka trajnuar boksierë të njohur si Dmitrij dhe Fjodor Çudinov, Andrej Sirotkin dhe Vladimir Shishkin, dhe ka punuar për shumë vite në akademinë e boksit “Serpuhov Olimp”.

Zëvendësi i Kremlinit në IBA dhe funksionari i Kaukazit Verior, Abdulmutalim Abakarov, ka marrë pasaportë serbe që në vitin 2021. Në vitin 2022, edhe dy djemtë dhe vajza e tij morën shtetësi.

Kremlev është gjithashtu pjesë e udhëheqjes së Konfederatës Evropiane të Boksit. Së bashku me të, organizatën e drejton Sumaid Halidov, i cili u bë qytetar i Serbisë në vitin 2023. Halidov është boksier çeçen dhe anëtar i komitetit ekzekutiv të IBA-së, i njohur për organizimin e turneve evropiane të boksit në Grozni në nder të Ahmat Kadirovit, të hapura nga Ramzan Kadirov.

Një tjetër figurë e re me shtetësi serbe nga industria ruse e boksit është Viktor Shendrik. Ai është kryetar i Këshillit Mbikëqyrës të Federatës së Boksit të Moskës dhe ish-anëtar i një njësie speciale ruse të njohur si “Vympel”, e lidhur me shërbimet e sigurisë sovjetike. Shendrik ka shërbyer gjithashtu në strukturat e sigurisë së Hekurudhave Ruse dhe ka qenë i lidhur me rrethin e ngushtë të oligarkëve Arkadi dhe Boris Rotenberg.

Sipas raportimeve, Shendrik ka mbështetur financiarisht edhe struktura të tifozëve të futbollit në Rusi që kanë marrë pjesë në luftën në Ukrainë.

Ekspertë si Ilja Shumanov vlerësojnë se ky model mund të jetë pjesë e një shkëmbimi politik mes Beogradit dhe Moskës. Në këtë skenar, Serbia mund të përfitojë mbështetje politike nga Rusia, në këmbim të hapjes strategjike për interesat e saj në Evropë.

Rrjetet e industrisë së mbrojtjes ruse dhe shtetësia serbe

Drejtues dhe punonjës të kompanive ruse të mbrojtjes, së bashku me familjet e tyre, gjithnjë e më shpesh po marrin shtetësi serbe, duke ngritur shqetësime serioze për pasojat e sigurisë dhe mundësinë e keqpërdorimit të pasaportës serbe për qasje të lirë në BE.

Shumë nga këto raste lidhen me Koncernin e Teknologjive Radio-Elektronike (KRET), një nga prodhuesit kryesorë të sistemeve të luftës elektronike në Rusi dhe pjesë e gjigantit shtetëror Rostec, i konsideruar shtylla kryesore e industrisë ushtarake ruse.

Drejtuesja e KRET, Ekaterina Blokhina, ka marrë shtetësinë serbe, gjë që ka rritur shqetësimet për kriteret e dhënies së pasaportave.

Shtetësi serbe ka marrë edhe Anastasija Kolesova, vajza e ish-drejtorit të KRET dhe ish-guvernatorit të rajonit Amur, Nikolaj Kolesov, i cili është nën sanksione të BE-së dhe drejton sot një holding rus të helikopterëve.

Nëna e saj, Albina Kolesova, e punësuar për vite në fabrikën ushtarake të optikës dhe armëve në Kazan (KOMZ), gjithashtu është bërë qytetare e Serbisë.

Anastasija Kolesova është drejtuese e bankës Tatsotsbank dhe ish-nënkryetare e Këshillit Shtetëror të Tatarstanit, ndërsa bashkëshorti i saj, oficeri i mbrojtjes Nikolaj Urajev, gjithashtu ka marrë pasaportë serbe.

Familja Urajev ka qenë e lidhur me fabrikën “Elekon” në Kazan, e cila prodhon komponentë për arsenalin bërthamor dhe raketor rus, përfshirë raketat ndërkontinentale Bulava dhe Topol-M, si dhe pajisje për avionë, nëndetëse dhe sisteme satelitore. Kjo fabrikë është nën sanksione të SHBA-së, BE-së, Britanisë së Madhe dhe Kanadasë.

Urajev ka qenë gjithashtu pjesë e bordit të fabrikës KOMZ, e cila prodhon pajisje optike dhe sisteme për shikim natën për përdorim ushtarak.

Pasoportë serbe dhe figura nga kompleksi ushtarako-industrial rus

Rus Roman Karusev, i punësuar në kompaninë “Shimko Radio Electronics” në kuadër të KRET-it, gjithashtu ka marrë shtetësinë serbe. Kjo kompani zhvillon sisteme për identifikimin “mik-armik” për aviacionin ushtarak rus.

Tendenca vazhdon edhe përmes familjeve dhe bashkëshortëve të personave nga sektori rus i sigurisë dhe mbrojtjes.

Olga Rejman, bashkëshortja e ish-ministrit rus të komunikacioneve Leonid Rejman (1999–2008), ka marrë shtetësinë serbe. Kompania e tij “Heliprom SPB” mirëmban helikopterë dhe pajisje për strukturat shtetërore ruse, përfshirë Gardën Kombëtare.

Pasaportë serbe ka marrë edhe Svetlana Kijko, bashkëshortja e gjeneral-kolonelit Mihail Kijko, ish-zyrtar i lartë në strukturat ruse të sigurisë dhe mbrojtjes. Pas karrierës në shërbimet shtetërore, ai kaloi në sektorin e mbrojtjes, përfshirë punën në kuadër të “Almaz-Antey”, një nga prodhuesit kryesorë të sistemeve kundërajrore.

Lidhjet me kompani të sanksionuara dhe industrinë ushtarake ruse

Shtetësinë serbe e ka marrë edhe Andrei Shamshurin, i lidhur me grupin e kompanive “Akvarijus”, e cila prodhon pajisje radioteknike, serverë dhe mikrokipë për komunikime të koduara të shërbimeve ruse.

Sipas “Kommersant”, kompania në vitin 2024 ka bashkëpunuar me Rosatom-in shtetëror për zhvillimin e mikro-kontrollorëve për nevojat e industrisë ushtarake, ndërsa që në vitin 2022 ishte nën sanksione amerikane për shkak të mbështetjes ndaj ushtrisë ruse.

Aleksej Ljamin, i cili menaxhon kompaninë tregtare “Belaz”, gjithashtu ka marrë pasaportë serbe. Rrjeti i tij është i lidhur me strukturat shtetërore bjelloruse dhe furnizimin e pajisjeve që përdoren në sektorin ushtarak rus.

Ivan Sibirev, një tjetër bartës i shtetësisë serbe, më parë ishte i lidhur me kompani pranë oligarkëve të Kremlinit. Pas fillimit të pushtimit rus të Ukrainës, bizneset e tij u zgjeruan në territoret e okupuara, përfshirë Mariupolin dhe Severodonjeckun.

Lidhjet e tij përfshijnë edhe sektorin e hotelerisë, si dhe projekte infrastrukturore në territore nën kontroll të kontestuar ndërkombëtar të Rusisë.

Ekonomia e luftës dhe shfrytëzimi i territoreve të okupuara

Në listën e qytetarëve të rinj gjendet edhe Svetlana Perevalova, e lidhur me kompaninë “Autostradat me cilësi të lartë” (VAD), e cila merr pjesë në projekte infrastrukturore në Krime.

Kjo kompani ka ndërtuar projekte kyçe si rruga e Urës së Kerçit dhe autostrada “Tavrida”, ndërsa që në vitin 2018 është vendosur nën sanksione të BE-së dhe SHBA-së.

Rrjetet politike dhe të sigurisë

Në drejtim të Evropës janë orientuar edhe lojtarë të mëdhenj në shfrytëzimin e tokave bujqësore të okupuara ukrainase. Kështu, pasaportë serbe ka marrë Kirill Kratli – bashkëshorti i vajzës së deputetit të Dumës shtetërore ruse, Aleksej Tkaçov, Anastasia. Aleksej Tkaçov është vëllai i ish-guvernatorit të Krasnodarit dhe ish-ministrit të bujqësisë së Rusisë, Aleksandar Tkaçov. Të dy vëllezërit janë nën sanksione të BE-së.

Dmitrij Sergejev, bashkëpunëtor i afërt i zyrtarëve të lartë rusë, gjithashtu gjendet në mesin e përfituesve të pasaportës serbe.

Veçanërisht shqetësuese janë lidhjet me strukturat e sigurisë rreth Nikolaj Patrushev, një nga figurat më me ndikim në aparatin e sigurisë ruse.

Në këtë kontekst, ish-ministri serb Aleksandar Vulin ka theksuar publikisht bashkëpunimin e ngushtë me shërbimet e sigurisë ruse, përfshirë shkëmbimin e informacioneve mbi aktivitetet e grupeve opozitare.

Vulin në periudha të ndryshme ka mbajtur postet e ministrit të brendshëm, ministrit të mbrojtjes dhe shefit të Agjencisë së Sigurisë dhe Informacionit të Serbisë, gjë që i bën kontaktet e tij me strukturat ruse veçanërisht domethënëse në kontekstin e sigurisë rajonale dhe evropiane.

Sipas burimeve të ndryshme, në vitin 2021 Vulin ka qëndruar në Moskë, ku thuhet se i ka dorëzuar Patrushevit incizime të një ngjarjeje të opozitës ruse të përgjuar në Beograd. Ngjarja ishte organizuar nga politikanët opozitarë rusë Andrei Pivovarov dhe Vladimir Kara-Murza, të cilët gjithashtu ishin nën presion politik në Rusi.

Studiuesi i korrupsionit dhe drejtori i OJQ-së “Arktida”, Ilja Shumanov, vlerëson se dhënia masive e pasaportave serbe për persona të lidhur me Kremlinin dhe sektorin ushtarak rus mund të jetë pjesë e një marrëveshjeje më të gjerë politike mes Beogradit dhe Moskës.

Sipas kësaj analize, ky model bashkëpunimi paraqet rrezik të dyfishtë për Serbinë: nga njëra anë mund të dëmtojë integrimet evropiane, ndërsa nga ana tjetër mund të hapë hapësirë për forcimin e ndikimit politik dhe të sigurisë ruse brenda vendit.

Shumanov paralajmëron se në një skenar të tillë Serbia mund të marrë mbështetje politike nga Moska në menaxhimin e krizave të brendshme, përfshirë protestat që kanë nisur që nga fillimi i vitit 2024, por me koston e largimit nga standardet dhe politikat e Bashkimit Evropian.

Rritja e dhënies së shtetësisë gjatë tensioneve politike në Serbi

Veçanërisht shqetësues është fakti se, sipas të dhënave të disponueshme, pikërisht gjatë periudhës së protestave të intensifikuara në Serbi është regjistruar rritje e ndjeshme e dhënies së pasaportave serbe për shtetas rusë.

Ky afat kohor shton dyshimet për një lidhje të mundshme politike mes zhvillimeve të brendshme në Serbi dhe procesit të përshpejtuar të dhënies së shtetësisë personave nga strukturat politike, të sigurisë dhe ekonomike ruse.

Në të njëjtën periudhë, janë shënuar edhe vizita të shpeshta në Moskë nga Aleksandar Vulin, i cili sipas raportimeve ka mbajtur takime me zyrtarë të lartë të shërbimeve të sigurisë ruse dhe strukturave shtetërore, përfshirë FSB-në, SVR-në, si dhe me ministrin e mbrojtjes Sergej Shoigu dhe ministrin e jashtëm Sergej Lavrov.

Vulin ka pranuar hapur se në “shtypjen e protestave në Serbi e ndihmojnë anëtarë të shërbimeve të inteligjencës ruse”. /The Geopost