Marrëveshja e Ohrit: Normalizim pa njohje dhe dialog pa fund

Në prag të trevjetorit të Marrëveshjes Bazë të Brukselit (27 shkurt 2023) dhe Aneksit të Ohrit (18 mars 2023), bilanci mbetet larg pritjeve të nismës franko-gjermane. E paraqitur si kthesë historike në marrëdhëniet Kosovë–Serbi, kjo kornizë nuk ka prodhuar normalizim të qëndrueshëm, njohje de facto të pakontestueshme nga Serbia apo përparim domethënës të Kosovës në integrimet ndërkombëtare.

Kosova vazhdon të përballet me një paradoks diplomatik: kërkesa për anëtarësim në BE, e dorëzuar në dhjetor 2022, ende nuk ka avancuar drejt statusit të kandidatit. Pesë shtete anëtare — Spanja, Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Qiproja — nuk e njohin pavarësinë e saj, ndërsa anëtarësimi në Këshillin e Evropës mbetet i papërfunduar.

Deklarata e të dërguarit evropian Peter Sørensen se nuk ka afat për përmbylljen e dialogut nxjerr në pah mungesën e një perspektive të qartë për procesin e nisur më 2011. Dialogu rrezikon kështu të kthehet nga instrument i zgjidhjes së konfliktit në mekanizëm të administrimit të tij.

Nga Traktati gjermano-gjerman te realiteti i Marrëveshjes së Ohrit

Nisma diplomatike franko-gjermane e vitit 2022, e mbështetur nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian, u frymëzua nga Traktati Bazë i vitit 1972 ndërmjet Republikës Federale të Gjermanisë dhe Republikës Demokratike Gjermane. Ajo u paraqit si mundësi për një kthesë historike (Zeitenwende) në marrëdhëniet Kosovë–Serbi, duke synuar normalizimin përmes një forme të njohjes së tërthortë, pa kërkuar nga Beogradi njohjen formale të pavarësisë së Kosovës. Mirëpo, krahasimi i dy rasteve shpërfaq dallime thelbësore: Traktati gjermano-gjerman mbështetej në vullnetin politik për normalizim dhe në një kornizë institucionale të përcaktuar, ndërsa Marrëveshja e Brukselit dhe Aneksi i Ohrit mbetën të panënshkruara dhe u zbatuan vetëm pjesërisht. Serbia vazhdoi ta trajtonte marrëveshjen si zotim politik që nuk nënkuptonte njohjen e Kosovës.

Një dallim edhe më i rëndësishëm lidhet me qëllimin historik të Traktatit Bazë. Për Republikën Federale të Gjermanisë, normalizimi i marrëdhënieve me Gjermaninë Lindore nuk nënkuptonte heqjen dorë nga perspektiva e ribashkimit kombëtar, por krijimin e kushteve për paqe, bashkëpunim dhe mundësinë që populli gjerman ta realizonte një ditë unitetin e tij përmes vetëvendosjes së lirë. Kjo u shpreh në Letrën e unitetit gjerman (Brief zur deutschen Einheit), të dorëzuar në lidhje me nënshkrimin e Traktatit Bazë në dhjetor 1972. Dokumenti theksonte se marrëveshja nuk binte ndesh me objektivin politik të Republikës Federale për një rend paqësor evropian, në të cilin populli gjerman do të mund ta rifitonte unitetin e tij në mënyrë të lirë.

Pikërisht këtë element të modelit gjerman Beogradi u përpoq ta përshtaste për interesat e veta përmes letrës së ish-kryeministres Ana Bërnabiq, të dorëzuar në Bruksel në dhjetor 2023. Nëpërmjet saj, Serbia deklaronte se Marrëveshja Bazë dhe Aneksi i Ohrit ishin të pranueshme vetëm për aq sa nuk nënkuptonin njohjen de facto apo de jure të Kosovës, respektimin e integritetit të saj territorial ose pranimin e anëtarësimit të saj në Kombet e Bashkuara dhe organizata të tjera ndërkombëtare. Kështu, Beogradi kërkonte një lloj “ekuivalenti gjerman”, përmes të cilit do të mbante të hapur pretendimin territorial ndaj Kosovës, ndërkohë që do të përfitonte nga dispozitat e marrëveshjes që i konsideronte të favorshme.

Megjithatë, analogjia ndërmjet dy letrave është thelbësisht problematike. Letra gjermano-perëndimore mbështetej në perspektivën e ribashkimit paqësor dhe vetëvendosjes së lirë të gjermanëve; letra serbe synonte ta ruante kontestimin e sovranitetit të Kosovës, pavarësia e së cilës ishte shpallur më 2008 dhe deklarata e pavarësisë së së cilës, sipas opinionit këshillimor të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë të vitit 2010, nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Një formulë e krijuar për të lehtësuar bashkëjetesën paqësore të dy shteteve gjermane nuk mund të transplantohet mekanikisht në një kontekst ku njëra palë vazhdon ta kundërshtojë vetë ekzistencën shtetërore të tjetrës.

Po aq domethënëse ishte mënyra se si u trajtua letra e Bërnabiqit nga ndërmjetësuesit ndërkombëtarë. Ajo nuk u shoqërua me një kundërshtim të qartë e publik nga BE-ja dhe SHBA-ja që do ta përjashtonte përdorimin e saj për të relativizuar obligimet e Serbisë. Ndonëse më vonë pati deklarime kundërthënëse për statusin dhe tërheqjen e mundshme të letrës, mungesa e një sqarimi të dokumentuar la hapësirë për paqartësi. Kjo nuk provon miratimin e përmbajtjes së saj nga Brukseli apo Uashingtoni, por ngre pyetje për qëndrueshmërinë e ndërmjetësimit perëndimor.

Në këtë kontekst, dobësia e Marrëveshjes së Ohrit nuk qëndron vetëm te mungesa e nënshkrimeve, por te mungesa e vullnetit të ndërsjellë politik, e mekanizmave të besueshëm të zbatimit dhe e një objektivi përfundimtar institucional. Ndryshe nga Traktati Bazë i vitit 1972, i cili krijoi një kornizë funksionale të marrëdhënieve ndërgjermane dhe i hapi rrugë anëtarësimit të të dy shteteve në OKB më 1973, korniza Bruksel–Ohër krijoi një dinamikë asimetrike: nga Kosova kërkoheshin obligime konkrete institucionale, ndërsa Serbia ruante paqartësinë politike dhe kundërshtimin e integrimit ndërkombëtar të Kosovës.

Në prill 2023, analisti gjerman Bodo Weber e interpretonte marrëveshjen me optimizëm të kujdesshëm. Duke komentuar avancimin e kërkesës së Kosovës në Këshillin e Evropës, ai vlerësonte se ky zhvillim përbënte hapin e parë të zbatimit të propozimit evropian. Weber rikujtonte se disa shtete perëndimore, përfshirë Gjermaninë, e kishin penguar më parë përparimin e Kosovës në këtë organizatë, duke e lidhur zhbllokimin me pranimin e marrëveshjes. Sipas tij, anëtarësimi në Këshillin e Evropës do të hapte rrugën edhe për pjesëmarrjen e Kosovës në organizata të tjera ndërkombëtare — pritje që mbështetej në nenin 4 të Marrëveshjes Bazë, sipas të cilit Serbia nuk duhet ta kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare.

Zhvillimet e mëvonshme e vunë në pikëpyetje këtë optimizëm. Edhe pse Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës rekomandoi anëtarësimin e Kosovës në prill 2024, Komiteti i Ministrave nuk mori vendimin përfundimtar. Procesi u lidh me kërkesa të mëtejshme politike, sidomos me themelimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe. Kjo nxori në pah hendekun ndërmjet zotimeve të normalizimit dhe rezultateve konkrete.

Këshilli i Evropës: Kushtëzim diplomatik apo kalkulim politik?

Rasti i Këshillit të Evropës ilustron kufijtë e Marrëveshjes së Ohrit. Shtyrja e vendimit u arsyetua publikisht nga disa shtete mbështetëse me nevojën për hapa konkretë drejt Asociacionit. Kjo krijoi përshtypjen e një kushtëzimi asimetrik, pa pasoja të krahasueshme për pengesat që Serbia i vendos subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Mund të shtrohet pyetja nëse në këtë vendimmarrje ndikuan edhe shqetësime të tjera, përfshirë pasojat e mundshme juridike të anëtarësimit në Këshillin e Evropës. Por lidhja e shtyrjes me proceset në Dhomat e Specializuara mbetet hipotezë e padokumentuar; anëtarësimi nuk do të garantonte automatikisht qasje në Gjykatën Evropiane të të Drejtave të Njeriut për çështje të mëparshme.

Pa prova dokumentare, nuk mund të pohohet se qeveritë evropiane synuan të shmangnin një skenar gjyqësor ose vepruan në koordinim me Beogradin apo Moskën. Megjithatë, arsyetimi i vendimeve për anëtarësimin e Kosovës kërkon transparencë.

Mësimet nga Gjykata Speciale për kompromiset e imponuara

Një dimension tjetër që ndikon në pozitën ndërkombëtare të Kosovës lidhet me pasojat politike të aktgjykimit të 16 shtatorit 2026 në Dhomat e Specializuara. Në këtë kontekst, shqetësim të veçantë përbën rreziku që interpretimi i aktgjykimit, sidomos përdorimi i konceptit të ndërmarrjes së përbashkët kriminale, të shfrytëzohet për delegjitimimin historik të UÇK-së dhe, tërthorazi, për kontestimin e legjitimitetit të shtetësisë së Kosovës. Kjo situatë shtron gjithashtu nevojën për një debat serioz juridik dhe institucional mbi kompetencat e Dhomave të Specializuara dhe mundësinë e rishikimit të kornizës së tyre ligjore nga Kuvendi i Kosovës, duke respektuar pavarësinë e gjyqësorit dhe detyrimet kushtetuese e ndërkombëtare.

Themelimi i Gjykatës Speciale më 2015 ilustron peshën e presionit diplomatik mbi vendimmarrjen e një shteti të vogël. Kosova pranoi një institucion me kompetenca të jashtëzakonshme, ndër të tjera me pritjen që bashkëpunimi të ndihmonte në trajtimin e akuzave të raportit të Dick Martyt dhe në forcimin e pozitës së saj ndërkombëtare. Kjo përvojë ngre pyetjen se si duhen vlerësuar zotimet politike që shoqërojnë kompromiset institucionale. Njëkohësisht, duhet ruajtur dallimi ndërmjet përgjegjësisë penale individuale dhe karakterit çlirimtar të luftës.

Një ndër dispozitat më problematike të Marrëveshjes Bazë të Brukselit mbetet neni 7, i cili parashikon një nivel të përshtatshëm të vetëqeverisjes për komunitetin serb në Kosovë, pa përcaktuar qartë kufijtë juridikë dhe institucionalë të këtij koncepti. Paqartësia nuk është thjesht terminologjike: vetëqeverisja mund të kuptohet si bashkëpunim ndërkomunal, por edhe të interpretohet në drejtim të një autonomie funksionale. Draft-statuti i BE-së, i 11 tetorit 2023, e bën këtë dilemë konkrete. Neni 2 përmend kompetenca të caktuara ekzekutive; nenet 13–16 parashikojnë funksione në arsim e shëndetësi, përfshirë menaxhimin e institucioneve të financuara nga Serbia; ndërsa neni 25 i jep Kuvendit të Asociacionit kompetenca për miratimin e akteve të brendshme dhe përcaktimin e prioriteteve. Megjithëse drafti parashikon kontroll kushtetues dhe respektimin e kompetencave të autoriteteve të Kosovës, kombinimi i këtyre funksioneve shtron pyetjen nëse në praktikë mund të krijohet një qendër e re vendimmarrëse që ndikon në funksionalitetin e shtetit.

Një shqetësim i veçantë buron nga neni 42 i draft-statutit, i cili parashikon arbitrazh për mosmarrëveshjet ndërmjet Asociacionit dhe autoriteteve qendrore të Kosovës lidhur me zbatimin ose interpretimin e statutit, nëse ato nuk zgjidhen përmes negociatave ose mjeteve të tjera. Secila palë cakton një arbitër dhe palët synojnë të pajtohen për kryesuesin; nëse kjo nuk arrihet brenda afatit të parashikuar, kryesuesi mund të emërohet nga Bashkimi Evropian me kërkesën e njërës palë. Komisioni vendos me shumicë prej dy të tretave dhe vendimi cilësohet përfundimtar e detyrues. Kjo dispozitë nuk e shndërron Asociacionin në subjekt sovran dhe arbitrazhi nuk është në vetvete antikushtetues. Megjithatë, për një shtet unitar ajo ngre një pyetje thelbësore: si pajtohet vendimmarrja detyruese e një trupi arbitrazhi, në përbërjen e të cilit mund të ndërhyjë BE-ja, me juridiksionin e gjykatave dhe me autoritetin përfundimtar të Kushtetutës së Kosovës? Pa përcaktuar qartë fushëveprimin e arbitrazhit, raportin e tij me gjykatat vendore dhe kontrollin e kushtetutshmërisë, ekziston rreziku i mosmarrëveshjeve të përsëritura institucionale. Natyrisht, përfaqësuesit evropianë mund ta shoqërojnë miratimin e një drafti të tillë me një retorikë pajtuese dhe premtime për përfitime politike. Mirëpo, përvoja e miratimit të Ligjit për Dhomat e Specializuara dëshmon se kjo qasje fillimisht mirëkuptuese mund t’i lërë vendin një trysnie gjithnjë e më të madhe politike, duke e vendosur Kosovën përballë fakteve të kryera me pasoja afatgjata për sovranitetin dhe funksionalitetin e saj shtetëror. Prandaj, çdo naivitet politik apo pranim i pakushtëzuar i aranzhimeve të reja institucionale mund të ketë një kosto të lartë, pasojat e së cilës do të ishte shumë më e vështirë të korrigjoheshin në të ardhmen.

Po aq e ndjeshme është pjesa tjetër e nenit 7, e cila parashikon zyrtarizimin e statusit të Kishës Ortodokse Serbe dhe mbrojtje të lartë të trashëgimisë së saj fetare e kulturore. Plani i Ahtisaarit, Kushtetuta dhe legjislacioni përkatës tashmë ofrojnë garanci të gjera për komunitetin serb dhe objektet fetare ortodokse. Prandaj, çdo aranzhim i ri duhet të shpjegojë se cilin boshllëk konkret juridik synon të plotësojë dhe nëse ndryshon ekuilibrin ekzistues kushtetues. Draft-statuti i Asociacionit nuk e rregullon në hollësi këtë status kishtar; burimi i drejtpërdrejtë i debatit këtu është vetë neni 7 i Marrëveshjes Bazë. Në këtë kontekst, mundësia që Beogradi ta përdorë dialogun e zgjatur për të rihapur gradualisht elemente të Pakos së Ahtisaarit meriton vëmendje të veçantë. Duke kërkuar aranzhime të reja në fusha tashmë të rregulluara dhe duke shfrytëzuar paqartësitë e formulimeve, Serbia mund të synojë zgjerimin hap pas hapi të kompetencave të strukturave të komunitetit serb. Ky është një interpretim kritik i dinamikës negociuese, jo një synim që provohet vetëm nga draft-statuti. Megjithatë, ai nxjerr në pah një asimetri të rëndësishme: ndërsa Beogradi vazhdon të kontestojë shtetësinë e Kosovës, nga Prishtina kërkohen kompromise të reja institucionale pa garanci të barasvlershme për njohje dhe integrim ndërkombëtar.

Integrimi evropian: Nga premtimi politik te bllokada procedurale

Një dëshmi konkrete e kufijve të Marrëveshjes së Ohrit është trajtimi i aplikimit të Kosovës për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Që nga dhjetori 2022, tetë presidenca janë ndërruar në krye të Këshillit të BE-së, por asnjëra nuk e ka përcjellë aplikimin në Komisionin Evropian për vlerësim. Kështu, gati katër vjet pas dorëzimit të kërkesës, Kosova nuk e ka kaluar as pragun e parë të shqyrtimit formal. Për krahasim, aplikimi i Serbisë iu përcoll Komisionit pas rreth dhjetë muajsh, ai i Malit të Zi pas katër muajsh, ndërsa i Maqedonisë së Veriut pas më pak se dy muajsh. Dallimi nuk është vetëm simbolik: ai tregon se Kosova vazhdon të mbetet jashtë një procedure që vendet e tjera të rajonit e kanë nisur prej kohësh.

Ky ngërç nuk mund të shpjegohet vetëm me mangësitë e reformave të brendshme. Raporti i Komisionit Evropian evidenton vështirësi në gjyqësor, luftën kundër korrupsionit dhe zbatimin e marrëveshjeve me Serbinë, por nuk i identifikon shprehimisht këto mangësi si arsye për mospërcjelljen e aplikimit. Një pengesë tjetër lidhet me mosnjohjen e Kosovës nga pesë shtete anëtare dhe me varësinë politike të integrimit nga dialogu me Beogradin. Përvoja e liberalizimit të vizave është domethënëse: edhe pas konfirmimit të përmbushjes së kritereve më 2018, udhëtimi pa viza hyri në fuqi vetëm në janar 2024. Por, ndryshe nga ai proces, ku ekzistonte një udhërrëfyes i përcaktuar, Kosova nuk ka sot një plan të qartë proceduror për marrjen e statusit të kandidatit. Kjo paqartësi e bën edhe më të rëndësishme kërkesën për afate, kritere të matshme dhe përgjegjësi të ndërsjella.

Banjska dhe kufijtë e politikës evropiane të normalizimit

Kufijtë e procesit të normalizimit u bënë veçanërisht të dukshëm pas sulmit të armatosur në Banjskë më 24 shtator 2023, ku u vra rreshteri kosovar Afrim Bunjaku. Edhe Raporti i Komisionit Evropian për vitin 2026 evidenton mungesën e llogaridhënies për këtë sulm, duke dëshmuar një standard të dyfishtë: presioni diplomatik përqendrohet te hapat e brendshëm të Kosovës, ndërsa moszbatimi dhe veprimet destabilizuese të Beogradit nuk shoqërohen me pasoja të krahasueshme.

Përballë ndikimit rus dhe kinez në Ballkanin Perëndimor, diplomacia evropiane ka synuar ta mbajë Serbinë të lidhur me BE-në. Por përparësia e stabilitetit afatshkurtër ndaj zbatimit të marrëveshjeve e dobëson besueshmërinë e dialogut, sidomos kur procesi nuk ka afat të përcaktuar.

Serbia pas Vuçiqit: Ndryshim pushteti apo vazhdimësi nacionaliste?

Edhe zhvillimet e fundit politike në Serbi — dorëheqja e Aleksandar Vuçiqit nga posti i presidentit në shtator 2026 dhe humbja e partisë së tij (SNS) përballë “Listës Studentore” në zgjedhjet e parakohshme parlamentare të 25 tetorit 2026 — duhen analizuar përtej ndryshimit të emrave në krye të shtetit. Problemi themelor i marrëdhënieve Kosovë–Serbi nuk lidhet vetëm me figurën e Vuçiqit, por me vazhdimësinë e një koncepti shtetëror që e trajton Kosovën si pjesë të Serbisë. Një qeveri e re e dalë nga lëvizja protestuese kundër autoritarizmit dhe korrupsionit mund të sjellë reforma demokratike të brendshme, por kjo nuk përbën vetvetiu garanci për ndryshimin e kursit nacionalist ndaj fqinjëve. Kriteri vendimtar për vlerësimin e pushtetit të ri në Beograd mbetet gatishmëria konkrete për të pranuar realitetin e shtetit të Kosovës dhe për të ndërprerë fushatën e pengimit të saj ndërkombëtar.

Përfundim: Kosova nuk mund të mbetet peng i kompromiseve pa garanci

Në prag të trevjetorit, bilanci është shqetësues: integrimi evropian i Kosovës mbetet i bllokuar, pesë shtete të BE-së vazhdojnë mosnjohjen dhe Serbia nuk ka hequr dorë nga kontestimi i shtetësisë së saj. Këto zhvillime nuk provojnë një strategji të përbashkët të Brukselit, Beogradit dhe Moskës. Ato tregojnë, megjithatë, se interesa të ndryshme mund të kufizojnë njëkohësisht hapësirën ndërkombëtare të Kosovës. Prandaj, institucionet duhet të kërkojnë zbatimin e nenit 4, transparencë për kushtëzimet në Këshillin e Evropës dhe garanci kushtetuese për çdo marrëveshje të re.

Pyetja për diplomacinë evropiane nuk është vetëm kur do të zbatohet Marrëveshja e Ohrit, por sa kompromise të tjera duhet të bëjë Kosova për të gëzuar të drejta të barabarta ndërkombëtare. Pa zbatim të verifikueshëm dhe pa heqjen dorë të Serbisë nga politika e mohimit të shtetësisë së Kosovës, normalizimi rrezikon të mbetet administrim i një konflikti pa fund. Në një kohë kur zgjerimi po rikthehet në agjendën gjeopolitike të BE-së dhe Mali i Zi po avancon drejt përmbylljes së negociatave, mungesa e një udhërrëfyesi për Kosovën rrezikon të thellojë periferizimin e saj politik dhe ekonomik.