Mendo për një çast te njeriu që beson.

Te gruaja që voton sepse i premtuan se qendra shëndetësore e fshatit do të rihapej. Te i riu që nuk iku, sepse dikush nga skena i tha se vendet e punës po vinin. Te prindi që u qetësua nga një shifër e shpallur me siguri në televizor – një shifër që folësi e dinte se nuk qëndronte.

Ne zakonisht flasim për gënjeshtrën politike sikur të ishte lojë mes politikanëve. Nuk është. Në fund të çdo gënjeshtre rri një qytetar që dha besimin e vet dhe mori mashtrimin si shpërblim.

Prej kohësh më shqetëson një gjë: te ne, politikani mund të premtojë gati gjithçka, të shtrembërojë shifra, të mohojë atë që tha dje dhe pastaj, kur kapet, të mos kërkojë falje. Nuk korrigjon. Thotë se u keqkuptua, se mediat ia shtrembëruan fjalët, se e gjitha është “sulm politik”. Pas disa ditësh tema harrohet. Dhe kështu, ngadalë, gënjeshtra pushon së qeni turp. Bëhet mënyrë pune.

Por një votë e marrë me mashtrim nuk është votë e fituar. Është besim i vjedhur.

Dua të jem i qartë për diçka, sepse këtu shumëkush ndalet me të drejtë: nuk duhet të kërkojmë politikanë të pagabueshëm. Politika ka parashikime që s’dalin, qëndrime që ndryshojnë, premtime që rrethanat i thyejnë. Kjo është njerëzore dhe e lejueshme. Ka një dallim të thellë mes gabimit dhe mashtrimit: një gjë është të premtosh diçka dhe të mos ia dalësh; krejt tjetër është ta dish se një deklaratë është e rreme dhe ta përdorësh me qëllim për të marrë vota.

Ky dallim është gjithçka. Dhe pikërisht ai e bën të vështirë çdo ligj në këtë fushë – sepse kush e vendos ku mbaron gabimi dhe ku fillon mashtrimi?

Uellsi po përpiqet t’i përgjigjet kësaj pyetjeje. Parlamenti i tij miratoi një ligj që i hap rrugën ndalimit të deklaratave faktike të rreme gjatë zgjedhjeve. Por vlen të thuhet e plota: ligji nuk e krijon ende vetë veprën – ua lë institucioneve ta ndërtojnë më vonë, dhe pikërisht kjo po debatohet ashpër atje, sepse “kush e gjykon të vërtetën” mbetet pyetje e hapur edhe në Uells. Pra nuk është një recetë e gatshme për t’u kopjuar. Është një përpjekje e sinqertë, me rreziqet e veta të pranuara hapur.

Kosova nuk mund ta kopjojë atë përpjekje. Duhet ta bëjë më me kujdes, sepse rreziku këtu është më i madh. Aty ku institucionet janë të pavarura, një trup që gjykon “të vërtetën faktike” mund të funksionojë. Te ne, ku gjyqësori dhe prokuroria ende luftojnë për pavarësinë e vet, i njëjti trup rrezikon të kthehet në shkop kundër kujtdo që qeveria nuk e do. Kjo nuk është arsye për të hequr dorë. Është arsye për ta ndërtuar ndryshe.

Prandaj nuk kërkohet një polici që e kontrollon dhe monitoron fjalën. Askush të mos dënohet për kritikë, satirë, kundërshtim apo për ndryshim të arsyetuar mendimi. Vija duhet të jetë e qartë dhe e ngushtë.

Aty ku prova është objektive dhe e pakontestueshme – dokument apo statistikë e falsifikuar, video apo audio e trilluar për të mashtruar votuesin – duhet të ketë përgjegjësi. Dhe atë përgjegjësi le ta gjykojë një organ i pavarur nga qeveria, jo qeveria vetë.

Aty ku çështja është premtim ambicioz pa kosto të treguar apo pa burim financimi – kjo nuk është gënjeshtër, dhe s’duhet dënuar si e tillë. Por qytetari ka të drejtë ta dijë. Prandaj çdo premtim i madh le të hyjë në një regjistër publik: me afat, me kosto, me burim. Kur mandati mbaron, njeriu duhet të shohë qartë: çfarë u premtua, çfarë u realizua, çfarë u braktis – dhe pse. Kjo nuk e ndëshkon fjalën. E ndriçon.

Dhe korrigjimi duhet të peshojë sa gënjeshtra. Nëse pavërtetësia u tha në televizion, në debat, para mijëra vetëve, korrigjimi s’duhet fshehur në një postim që nuk e sheh askush. Duhet të dalë në të njëjtin kanal, me të njëjtën dukshmëri. Sepse dëmi u bë aty ku dëgjuan të gjithë.

Kam përgatitur një propozimligj të plotë rreth kësaj logjike, të strukturuar në 19 nene – regjistri i premtimeve, verifikimi i deklaratave faktike, korrigjimi publik, roli i partive, dhe, mbi të gjitha, një mbrojtje e fortë e lirisë së shprehjes, që ky mjet të mos kthehet kurrë kundër saj.

Demokracia nuk kërkon politikanë të përsosur. Kërkon vetëm që gënjeshtra e qëllimshme të mos mbetet pa pasojë – dhe që njeriu që beson të mos jetë përherë i vetmi që paguan.