Miodrag Vlahoviq, ish-ministër i Jashtëm i Malit të Zi, shkruan:

Vdekja e kriminelit të dënuar serb të luftës, Ratko Mladiq, e gjeti Malin e Zi – siç deklarojnë zyrtarë nga Brukseli dhe siç përsërisin përfaqësues të shumicës qeverisëse në Mal të Zi – në fazat përfundimtare të rrugëtimit drejt anëtarësimit në BE.

Optimizmi i Podgoricës zyrtare është aq i theksuar, saqë kryetari i Kuvendit të Malit të Zi, Andrija Mandiq – i cili ka një histori tredekadëshe të mbështetjes për Millosheviqin dhe Putinin – i shprehu ngushëllime familjes së të ndjerit, ndërsa vajtoi “Kasapin e Bosnjës”. Shumë pjesëtarë të strukturave qeverisëse ndoqën shembullin e tij, duke zbuluar mbështetjen e tyre të sinqertë për politikën kriminale, në të cilën Mladiqi shërbeu si ekzekutues i gjenocidit në Srebrenicë. Shumica e zyrtarëve të qeverisë aktuale të Malit të Zi ende nuk e pranojnë atë që ndodhi në Srebrenicë.

Reagimi i BE-së

Veprimet e regjimit të Aleksandar Vuçiqit – i cili po organizon funeralin dhe aktivitetet përkujtimore që lidhen me të, duke e nderuar këtë “mbrojtës të serbëve” – kanë tërhequr vëmendjen e Brukselit. Komisionerja Kos anuloi vizitën e saj të paralajmëruar në Beograd.

Por me shumë gjasë, kaq do të jetë edhe reagimi i BE-së. Shitja e armëve nga Serbia për Ukrainën ka një çmim – dhe pasoja.

Megjithatë, sa i përket Malit të Zi, Brukseli hesht.

Partia opozitare DPS ka nisur një nismë për shkarkimin e Mandiqit, i cili ende mban me krenari titullin e vojvodës çetnik. Megjithatë, kjo nismë nuk mund të sigurojë shumicën parlamentare, sepse partia kryesore e qeverisë – PES e kryeministrit Spajiq – refuzon ta mbështesë.

Si rrjedhojë, Mali i Zi ndodhet në një situatë ambivalente. Nga njëra anë, rrugëtimi drejt BE-së po përshpejtohet, ndërsa nga ana tjetër, parimet dhe vlerat e një shoqërie demokratike dhe qytetare po gërryhen dhe minohen.

Administrata zyrtare në Bruksel nuk ka përgjigje – ose më saktë, nuk ka dëshirë të japë përgjigje – ndaj pyetjes nëse persona të deklaruar (dhe të dëshmuar!) antieuropianë mund ta udhëheqin Malin e Zi drejt Europës. Qëndrimi zyrtar është “vazhdoni si zakonisht”, duke vënë theksin te mbyllja e kapitujve të negociatave dhe një program ambicioz për përafrimin e shpejtë të kuadrit ligjor me standardet europiane. “Mali i Zi është lideri i procesit” – dhe ekziston një detyrim i pashkruar për të mbetur optimistë.

Se sa gjatë mund të zgjasë kjo gjendje “idilike”, mbetet për t’u parë.

Tri sfida

Ekzistojnë tri sfida – ose probleme – të mëdha që nuk mund të shpërfillen.

Çështja e parë është mospërputhja midis objektivave të shpallura dhe atyre reale të shumicës qeverisëse. E parë nga jashtë, kjo paraqet rrezikun e “kuajve të Trojës” brenda BE-së – një rrezik që europianët nuk mund ta anashkalojnë dhe jo vetëm për shkak të përvojës me Viktor Orbanin.

E parë nga brenda Malit të Zi, kjo shfaqet në formën e “serbizimit” të shpejtë të shoqërisë malazeze – duke përfshirë gjithçka, nga politika dhe kultura te arsimi dhe vendimet ideologjike e politike të autoriteteve.

Për ta shprehur në terma të kuptueshëm për miqtë tanë perëndimorë: në qeverinë e Malit të Zi nuk ka asnjë malazez etnik (!), ndërsa politikat e partive në pushtet janë nën ndikimin e fortë dhe vendimtar të Kishës së Serbisë – një institucion që mohon brutalisht dhe pa mëdyshje identitetin kombëtar dhe shtetësinë malazeze dhe që sillet si një forcë pushtuese brenda Malit të Zi.

Problemi i dytë është marrëdhënia komplekse me Republikën e Kroacisë. Mali i Zi ka mosmarrëveshje të pazgjidhura për kufirin tokësor dhe detar me fqinjin e tij, si dhe një sërë çështjesh – të pakëndshme për Podgoricën – që burojnë nga agresioni i viteve 1991–1992 kundër Dubrovnikut, një konflikt në të cilin Mali i Zi luajti rolin e një pengu vullnetar të politikave nacionaliste të Serbisë së Millosheviqit.

Qeveria aktuale e Malit të Zi i sheh të gjithë fqinjët e saj – me përjashtim, natyrisht, të Serbisë – dhe veçanërisht Kroacinë, si kundërshtarë historikë. Për rrjedhojë, çdo formë “lëshimi” ndaj Zagrebit është e papranueshme për ta. Situata është e qartë: ata që mbështetën dhe morën pjesë në luftërat në ish-Jugosllavi (në anën e Serbisë) nuk mund të promovojnë zgjidhje paqësore e të qytetëruara me Kroacinë.

Ky qëndrim i qeverisë malazeze bie ndesh me orientimin e saj zyrtar europian. Që Mali i Zi të bëhet anëtar i BE-së, edhe Kroacia duhet të votojë pro anëtarësimit të tij.

Së fundi, ekziston një situatë tejet komplekse brenda vetë BE-së lidhur me mënyrën, ritmin dhe rregullat që përcaktojnë pranimin e anëtarëve të rinj. Franca dhe Gjermania janë – logjikisht – në krye të këtyre ideve të reja.

Po vihet në pikëpyetje si e drejta e vetos së anëtarëve të rinj, ashtu edhe vetë mekanizmi i anëtarësimit. BE-ja po shqyrton jo vetëm Ballkanin Perëndimor, por edhe “periferinë e saj lindore” – Ukrainën dhe Moldavinë.

Qëllimi i optimizmit të sforcuar

Asgjë nga këto nuk duket se e shqetëson shumë kryeministrin Spajiq apo kryetarin e Kuvendit, Mandiq. Përtej një hedhjeje poshtë të shkurtër të këtyre ideve, nuk ka debat real mes politikanëve apo analistëve – madje as mes atyre që janë në krah të qeverisë. Prandaj, Mali i Zi sot luhatet mes optimizmit të sforcuar dhe një grumbulli problemesh të rënda e të mundimshme.

Në vend të pyetjeve dhe analizave serioze – si në Bruksel, ashtu edhe në Podgoricë – po dëshmojmë një variant të ri të romanit të famshëm të Milan Kunderës, Shakaja: “Optimizmi është opium për popullin.”

Pikërisht për këtë arsye, miqtë tanë amerikanë – të cilët kanë si dëshirën, ashtu edhe interesin për t’u angazhuar me Europën dhe zgjerimin e saj – mund të na kuptojnë më mirë, shpresojmë, pasi edhe ata përballen me një formë ekstreme të optimizmit zyrtar në vendin e tyre.