1.

Unë e kam zakon t’i lexoj listat zgjedhore dy herë. Herën e parë shpejt,  ashtu siç lexon dikush menunë e restorantit kur është shumë i uritur dhe gjithçka duket e mirë. Herën e dytë ngadalë, duke pyetur veten: kush mungon, dhe pse mungesa nuk ka nevojë për shpjegim.

Listat zgjedhore janë dokumenti më i sinqertë që prodhojnë partitë politike. Jo sepse janë transparente. Qartazi nuk janë. Por sepse aty, të paktën, mungon mundësia e metaforës. Emri është ose aty ose nuk është. Numri është ose i lartë ose i ulët. Aty ku fjalimet lejojnë evazion, lista gjithmonë kërkon vendim.

E vendimi, në politikë, është forma më e pastër e pushtetit. Jo ai që artikulohet në programe apo që shpallet në tribuna, por ai që vepron në heshtje: që përcakton afërsinë dhe largësinë, që ndan mes atyre që ruhen si kapital dhe atyre që trajtohen si shpenzim.

Prandaj, kur lexon listën e një partie, nuk je duke lexuar ofertën e saj për qytetarin. Je duke lexuar rendin e saj të brendshëm. Hierarkinë e vërtetë.

Zgjedhjet e 7 qershorit, të tretat në nivel nacional brenda pak muajsh, një rekord i trishtë, i gjejnë partitë kryesore me listë të ndryshuar dhe me narrativë të pandryshuar. Vetëvendosja hyn me idenë e vazhdimësisë. PDK me shpresën se lëvizja e brendshme mund të përkthehet si rigjenerim. LDK me një emër që e tejkalon aparatin e saj. Të tria, në forma të ndryshme, i flasin së njëjtës ide: se e ardhmja politike është ende e përqendruar brenda tyre. Nuk jam shumë i sigurt nëse ekziston ende një publik që e pranon këtë si të mjaftueshme.

2.

Vetëvendosja e ka ndërtuar veten mbi një premtim të vetëm: se gjërat mund të jenë ndryshe. E kam dëgjuar këtë premtim herët, kur ishte i ri dhe i papërdorur, kur tingëllonte si diçka që nuk e kishte thënë kurrë njeri më parë në këtë mënyrë. Dhe për një kohë, ka funksionuar, jo sepse ishte i pagabueshëm, por sepse kishte përballë një realitet aq të qartësisht të gabuar, sa edhe premtimi më i thjeshtë dukej revolucion.

Por premtimet nuk janë gurë. Konsumohen. Dhe kur konsumohen, partitë zakonisht zgjedhin njërin prej dy rrugëve: ose gjejnë premtim të ri, ose e ripaketojnë të vjetrin me letër të re. Lista e kësaj radhe të tregon se cila rrugë është zgjedhur.

Dhjetëshja e parë e paprekur. Kurti i pari – siç ka qenë, siç duket do të jetë, të paktën sipas atyre që mbajnë lapsit kur hartohet lista. Pas tij, të njëjtit emra, në të njëjtën renditje. Mungesa e disa emrave nuk u shpjegua. Nuk kishte nevojë. Në Kosovë, heshtja mbi mungesen ka statusin e shpjegimit zyrtar: ajo që nuk thuhet, nuk ka ndodhur. Por unë e kam mësuar me vite se lajmi shpesh nuk është te ajo që thuhet. Është te hapësira midis fjalëve.

Kurti ka shpallur synimin për 60 për qind të votave. Ky nuk është parashikim, por është teknikë psikologjike. Një mënyrë për ta futur garën në mendjen e votuesit si çështje të pashmangshme, si një njehsor që ka filluar të ecë dhe nuk mund të ndalet. Por asnjë teknikë nuk e zhbën faktin e thjeshtë se votuesi po thirret për herë të tretë në kuti, ndërsa arsyeja pse e ardhmja kërkon edhe këtë raund mbetet e paqartë si nata para zgjedhjeve.

3.

PDK ka ndryshuar emra. Gruda u ngrit, Hoxhaj zbriti, Tahiri hyri në dhjetëshe, Limaj mbeti jashtë. Mbi shtatëdhjetë emra u larguan nga lista e dhjetorit. Por ndryshimi i emrave nuk është domosdoshmërisht ndryshim i projektit.

E kam parë këtë model edhe më parë, në parti të tjera, në vende të tjera. Partia del nga pushteti. Fillimisht nuk e pranon se ka nevojë për ndryshim, sepse ndryshimi do të thotë se ka gabuar, dhe gabimet nuk pranohen lehtë nga ata që kanë qeverisur. Pastaj, kur presioni bëhet i papërballueshëm, e simulon atë ndryshim: ndërron fytyra, riorganizon radhët, flet me gjuhë të re. PDK është diku mes këtyre dy fazave. Dhe kjo, për një parti opozitare, është pozita më e vështirë: shumë larg pushtetit për të qenë e rehatshme, shumë afër memories së tij për të qenë e lirë.

Pyetja themelore për PDK-në mbetet e hapur dhe e pa përgjigjur: çfarë është kjo parti kur nuk është kundër dikujt? Çfarë ofron, përtej kujtesës së pushtetit dhe ëndrrës për rikthim? Sepse opozita e ndërtuar vetëm si anti-qeveri prodhon zhurmë, dhe zhurmën e prodhon mirë, por nuk prodhon domosdoshmërisht kuptim. Dhe në fund, votuesi nuk voton për zhurmë. Voton për kuptim, ose largohet.

4.

Vendosja e Vjosa Osmanit në krye të listës së LDK-së është një nga ato vendime që, për nga forma, duken bashkim; por për nga substanca, tregojnë boshllëk.

E them pa dashje polemike. Osmani mbetet ndër figurat me kapitalin më të lartë personal të besueshmërisë në skenën politike kosovare. Presidenca e saj, me gjithë tensionet institucionale dhe luftërat e brendshme me qeverinë, nuk la pas asnjë skandal korrupsioni. Kjo, në kontekstin kosovar të vitit 2026, nuk është gjë e vogël. E them pa ironi është virtyt i rrallë. Madje i rrallë për t’u harruar lehtë.

Mirëpo. Osmani ka pasur historinë e vet me LDK-në. Ka qenë brenda saj. Ka dalë. Ka formuar aleanca të tjera. Tani kthehet, si numër një, me dy kandidate të propozuara vetë brenda dhjetëshes, me Hoti-n dhe Bajramin të zhvendosur në numrat 11 e 12, jashtë dhjetëshes së parë.

LDK ka zgjedhur të huazojë energji publike nga jashtë strukturës së vet. Kjo është lëvizje legjitime që e kanë bërë edhe parti të tjera, edhe në vende me demokraci më të konsoliduara. Por një parti që merr kapital nga jashtë, pa e prodhuar vetë, pranon se mekanizmat e saj nuk kanë arritur ta krijojnë atë kapital. Osmani i jep LDK-së kohë. Jo domosdoshmërisht drejtim.

5.

E kam një zakon të keq: kur vijnë zgjedhjet, nuk shoh nga rezultati. Shoh nga fytyrat.

Jo fytyrat në poster – ato janë të njëjtat, të përsëritura deri në harresë. Shoh fytyrat e njerëzve që dalin të dielën. Jo me entuziazëm, as me zemërim. Me atë shprehjen e heshtur të dikujt që kryen një detyrë, pa qenë i bindur pse.

Ajo fytyrë thotë më shumë se çdo sondazh.

Sepse pyetja që mban brenda nuk është kush do të dalë i pari. As kush do të marrë 51 apo 53 për qind.

Është pyetja që demokracia e shtyn përherë anash, por nuk e zhduk dot: për çfarë, në të vërtetë, po votoj?

Unë nuk e di nëse listat e kësaj radhe do ta rikthejnë besimin. Por di diçka tjetër: po t’i kishin lexuar partitë listat e veta me sytë e qytetarit – dy herë, ngadalë – do ta kuptonin se problemi nuk fillon te renditja e emrave. Fillon te përgjigjja që mungon: pse kjo herë duhet të jetë ndryshe.

Dhe asaj pyetjeje, ende nuk i ka kthyer njeri përgjigje.