Në bashkëbisedimin me maturantët, në Festivalin Letrar Shqiptar, shkrimtari Ben Blushi e përshkroi të shkruarit si një përvojë të vështirë, por njëkohësisht si një zgjedhje që pasuron jetën. Ai foli për suksesin e librave të tij, debatet publike që e kanë shoqëruar dhe i këshilloi të rinjtë të shkruajnë, duke theksuar se letërsia duhet të prekë temat e mëdha të jetës.

Të shkruarit është torturë. Kështu do t’u thoshte të rinjve shkrimtari Ben Blushi në bashkëbisedimin e tij në Festivalin Letrar Shqiptar. Një lloj etheje që nuk të lë as të flesh e as të zgjohesh i qetë. “Unë kam 30 vjet që e jetoj këtë gjendje dhe ajo nuk më ka lënë asnjë ditë”, tha ai, duke pranuar se letërsia e ka shtyrë të lërë shumë gjëra të tjera në jetë. Megjithatë, pavarësisht vështirësive, ai theksoi se shkrimi e bën jetën më të pasur, edhe kur nuk të shpërblen lehtë.

I ftuar në edicionin e dytë të Festivalit Letrar Shqiptar, organizuar nga Fondacioni UET PRESS  autori i dhjetë librave foli edhe për xhelozitë e shkrimtarëve, që siç theksoi ai, në një vend të vogël si Shqipëria janë të lodhshme…deri në pikën që nuk të lodhin më. Që nga viti 2008, kur botoi romanin “Të jetosh në Ishull”, Blushi renditet ndër autorët më të shitur të pas ’90, ku me të dhënat nga botuesit e tij numëron afro njëqind mijë kopje të shitura.

INTERVISTA

Nuk e dija që babai juaj kishte shkruar librin “Beni ecën vetë”. Sa lidhje mund të ketë Beni i atij libri me ju?

Për fat të keq, ka shumë lidhje, sepse ai jam unë. Kështu kam qenë: çun mami. Jo të gjitha historitë janë të miat, por disa prej tyre po. Deri më sot, babai është njeriu që më ka njohur më mirë se kushdo tjetër,  sepse ka shkruar gjëra shumë të vërteta. Ai ka shkruar “Beni ecën vetë”. Dhe unë kam rreth 57 vjet që eci vetë. Duke ecur vetëm, kam lënë pas shumë gjëra që, po të kisha ecur me të tjerët, ndoshta nuk do t’i kisha lënë. Kështu që, po, unë jam ai Beni.

Çfarë ndikimi ka pasur te ju fakti që vini nga një familje kulturore, me një dinasti shkrimtarësh – stërgjyshi, gjyshi, babai…? A është kjo kufizuese apo lehtësuese për një shkrimtar?

Ju keni prindër me profesione të ndryshme: dikush inxhinier, dikush agronom, biznesmen apo mjek. Në përgjithësi, këto zanate trashëgohen në një farë mënyre. Unë besoj se kjo është një nga arsyet që kam filluar të shkruaj, sepse në shtëpinë time kam parë njerëz që shkruanin vazhdimisht cdo ditë. Nëse ata do të kishin qenë biznesmenë, ndoshta sot do të isha i pasur. Nëse do të kishin qenë mjekë, mund të isha bërë kirurg. Por ata ishin shkrimtarë, dhe për fat të mirë edhe unë u futa në këtë rrugë. Më vjen mirë që gjithë familja ime në 100 vitet e fundit i ka dhënë këtij vendi më shumë se 100 libra ndoshta më shumë se cdo familje tjetër në Shqipëri.

Në 2014 ju keni fituar Çmimin Europian për Letërsinë. Si e keni pritur dhe ç’domethënie pati për ju?

Në fakt, ai çmim duket si një gjë e madhe, por nuk është. Ai jepet me rotacion çdo vit në vende të ndryshme të Europës, pra nuk është një garë ku konkurrojnë mijëra shkrimtarë dhe fiton vetëm njëri. E vetmja gjë pozitive është se shpesh perceptohet si diçka e rëndësishme nga publiku, dhe kjo ndihmon edhe në shitjen e librave. Një tjetër avantazh është se çmimi financohet nga Bashkimi Europian: fituesi nuk merr një shpërblim financiar, por libri i tij financohet për t’u përkthyer në vende të tjera. Kështu, edhe ky libër “Otello, Arapi i Vlorës” është botuar në rreth dhjetë vende me mbështetjen e BE-së.

A mendoni se shkrimtarët që vijnë nga politika kanë sfida më të mëdha sesa shkrimtarët që janë vetëm të profesionit?

Kur kam qenë mirë me politikën dhe me partinë ku isha, njerëzit që e mbështesnin atë parti i blinin librat e mi, ndërsa pala tjetër nuk i blinte. Kur u prisha me të dy partitë, humba lexues nga të dy palët. Në Shqipëri, partitë janë shumë militante dhe ndjekësit e tyre ndikohen nga qëndrimet politike të autorëve.

Kur nuk je mirë me një parti, kjo reflektohet edhe në publik. Por kjo nuk do të thotë që sot nuk shes libra. Libri im i fundit është shitur shumë mirë. E kam rikuperuar këtë lloj plage dhe kam vendosur mos i dëmtoj më librat e mi me qëndrime politike.  Raporti mes shkrimtarit dhe politikës në Shqipëri ka qenë gjithmonë problematik. Në përgjithësi, shkrimtari humb kur përfshihet në politikë. Unë nuk kam kaluar nga shkrimi në politikë, por e kundërta: kam qenë fillimisht në politikë dhe më pas kam filluar të shkruaj. Edhe kjo është një nga arsyet pse u largova prej saj, sepse përndryshe do të kisha mbetur aty.Të grindesh me partitë në Shqipëri nuk është mirë, sepse gjithmonë humb “treg”.

Nëse je afër partive, fiton më shumë, shet më shumë libra dhe ftohesh në festivale. Por unë i kam humbur këto “privilegje”. Para dy vitesh, për shembull, shkuan rreth 20 shkrimtarë në Torino, por unë nuk isha, sepse i kisha prishur raportet dhe sot ende jam i vetmi shkrimtar aktiv që nuk ka përfituar asnjëherë nga kuotat e përkthimit që financon shteti. Por edhe me këtë diskriminim jam mësuar.

Politika dhe letërsia: dy fusha njëkohësisht shumë të ndryshme, por në një farë mënyre edhe të ngjashme në thelb. Cila prej tyre ju ka shenjuar më shumë?

Për një kohë të gjatë i kam bërë të dyja paralelisht. Mbaj mend që një herë Fatos Lubonja, i që donte patjetër të më kritikonte, shkroi se unë paguhesha nga taksat e shqiptarëve si deputet, por në vend që të shkoja në Parlament, shkruaja libra.Kur flisja cdo ditë në parlament ata që donin të më kritikonin thoshin Blushi nuk bën asnjë punë por bën vetëm libra a athua se të bësh libra nuk është punë, por është shaka.

Kështu janë gjërat në Shqipëri. Në Parlamentin shqiptar kanë qenë edhe njerëz me të kaluar kriminale, madje edhe në kohën kur isha unë deputet. Por, sipas disa njerëzve, problemi nuk ishin ata, problemi isha unë që shkruaja libra.Unë kam qenë i fundit shkrimtar në Parlamentin e Shqipërisë dhe të dyja palët që janë aty bënë cmos që unë të mos isha më aty.

Kjo është marrëdhënia mes letërsisë dhe politikës: ka gjithmonë kostot e veta.

A jeni bërë pishman që i jeni futur politikës?

Jo, nuk jam bërë pishman.

Vepra juaj është ndër më të debatuarat në letërsinë shqiptare bashkëkohore. Përveç suksesit në tirazhe — që për përmasat e publikut shqiptar është i jashtëzakonshëm — ka pasur edhe shumë diskutime mbi natyrën dhe impaktin e saj letrar. Disa e shohin si një vepër me natyrë kryesisht publicistike dhe provokuese, ndërsa të tjerë si një fenomen letrar modern apo një fazë të re të letërsisë shqipe. Çfarë mendoni për këtë debat?

Patjetër që ka debat. Por kjo është pak si të mblidhen njëzet veta dhe të përpiqen të të bindin se bluza jote jeshile është e kuqe. Ti e di shumë mirë që e ke jeshile. Kështu që unë nuk lodhem më me këtë histori. Edhe këtu ka njerëz që mendojnë se unë nuk jam shkrimtar, por kjo nuk më shqetëson.  Ka njerëz që harxhojnë gjithë kohën e tyre për t’i bindur lexuesit e mi se unë nuk jam shkrimtar.Kjo është kthyer në një garë. Këta takohen nëpër lokale dhe ndajnë rolet. Si do e sulmojmë sot Blushin.

Xhelozitë e shkrimtarëve janë shumë problem në Shqipëri, kudo në botë besoj, por Shqipëria është vend i vogël dhe xhelozitë e shkrimtarëve janë shumë të lodhshme… deri në një pikë që nuk të lodhin më.

Libri im i fundit pati shumë jehonë dhe u shit mirë, por shumë nga ata që shkruanin për të nuk merreshin me pyetjen nëse libri ishte i mirë apo jo. Debati i tyre ishte: “Ky nuk është shkrimtar, është gazetar.”

Në fakt, unë nuk jam më gazetar.

Tashmë jam shkrimtar me kohë të plotë. Kam lënë çdo punë tjetër dhe i jam përkushtuar vetëm letërsisë. Në dy vitet e fundit kam shkruar pesë romane; dy janë botuar dhe tre të tjerë janë në proces. Kjo është e vetmja gjë që bëj çdo ditë. Por debati vazhdon. Dikur më akuzonin se shkruaja libra “me taksat e shqiptarëve”, ndërsa sot duket sikur më akuzojnë se shkruaj libra “në kurriz të shkrimtarëve të tjerë”. Pra gjithmonë gjej një kurriz mbi të cilin vendos kompjuterin e mëkateve të mia.

Para se të shkruanit librin “Jam Mysliman”, ju keni qenë në Mekë, por keni vendosur të mos merrni pjesë në ritualin e Qabesë. A jeni penduar për këtë? Dhe nëse jo, çfarë ishte ajo frikë që ju ndaloi?

Është një histori shumë interesante. Para dy ose tre vitesh isha në Arabinë Saudite, i ftuar në një panair libri. Shkova fillimisht në Jeddah, qyteti portual ku dikur zbarkonin pelegrinët që vinin me anije për të vazhduar më pas drejt Mekës, rreth 50 kilometra më larg. Edhe unë ndoqa të njëjtën rrugë: fillimisht panairi në Jeddah, pastaj udhëtova për në Mekë.

Shkova me shumë paragjykime, sepse në përgjithësi nuk kam ndonjë afeksion për ritualet fetare. Por, për hir të së vërtetës, më pëlqeu atmosfera. Ishte një ditë e zakonshme, jo ndonjë festë e madhe fetare, dhe megjithatë aty mund të kishte rreth 50 mijë njerëz. Në ditë të tjera numri mund të arrijë qindra mijëra.

U futa edhe unë në atë turmë, duke bërë fotografi, sepse tani merrem shumë me fotografi. Për të arritur te Qabeja kalon disa porta dhe kontrolle. Nuk janë vetëm kontrolle sigurie; janë edhe një lloj filtrash psikologjikë. Ke gjithmonë mundësinë të ndalosh veten para se të shkosh deri në fund. Dhe unë pikërisht këtë bëra.

Nuk hyra në ritualin e rrotullimit rreth Qabesë, sepse nuk doja. Mendova me vete: “Po sikur kjo eksperiencë të më ndryshojë? Po sikur të më krijojë një ndjenjë që nuk e njoh?” Dhe pata frikë nga kjo ide. Jo frikë fetare, por frikë nga transformimi i brendshëm. Mendova: “Pse duhet të bëhem mysliman? Jam mirë kështu si jam.” Dhe vendosa të mos e bëj ritualin.

E gjithë kjo eksperiencë u bë më pas thelbi i romanit “Jam Mysliman”, i cili në masë të madhe bazohet në përjetimet e mia në Mekë, në faktin që shkova deri aty, por njëkohësisht nuk shkova plotësisht. Megjithatë, bëra disa fotografi dhe njërën prej tyre e postova në Facebook. Sapo e publikova, mora qindra e mijëra komente fyese. Shumë besimtarë shqiptarë më akuzuan se kisha hyrë në Mekë “si diversant”, sepse e dinin që nuk jam mysliman praktikues.

Por historia nuk mbaroi aty. Disa prej tyre dërguan edhe letra anonime në ambasadën saudite kundër meje. Dhe kjo pati pasoja reale. Para pak muajsh isha i ftuar sërish në Arabinë Saudite, por ftesa m’u anulua në momentin e fundit. Kam pasur jo pak pasoja nga ky libër. Nëse “Jam Mysliman” nuk do të ishte botuar, ndoshta sot do të vazhdoja të udhëtoja atje. Por libri u perceptua nga disa si provokim ndaj Islamit dhe ndaj Mekës, dhe kjo krijoi reagime të forta. Për fat të mirë nuk më kanë vendosur fatëa, por nuk mund të shkoj më në një vend kaq të bukur sa Arabia Saudite.

Unë ende nuk kam pasur mundësi ta lexoj librin, megjithëse kam pasur shumë dëshirë, sepse edhe titulli është mjaft kontrovers, sidomos për mua që jam myslimane. Më ka shqetësuar mënyra si e keni trajtuar fenë. Nuk mund ta gjykoj librin pa e lexuar, por doja t’ju pyesja: titulli “Jam Mysliman” është zgjedhur për marketing apo sepse ashtu e keni ndjerë? Dhe pse jeni shprehur se kishit frikë se mos bëheshit mysliman?

Po më fal, pse të duket kontrovers titulli? Libri quhet “Jam Mysliman” dhe ti vetë je myslimane. Pse duhet të të shqetësojë kjo? Në fakt, ti nuk e ke lexuar ende librin, kështu që ndoshta titulli të krijon një ide që nuk është domosdoshmërisht ajo që përmban libri. Ndryshe nga ju që besoni, unë kam frikë nga Zoti. Dhe po, e them seriozisht: kam frikë, sepse mendoj se besimi mund të të ndryshojë rrënjësisht. Mua më tremb ideja e dorëzimit total ndaj një force më të madhe se vetja. Prandaj them se kam frikë ti dorëzohem një qenije që sipas meje nuk egziston.

Titulli nuk është zgjedhur për provokim, përkudnrazi. Libri tregon historinë e një ateisti, një njeriu si unë, që jeton në rrugën e Kavajës, në një komunitet të mbushur me myslimanë të zakonshëm, njerëz të qetë dhe të dashur, me të cilët unë bashkëjetoj çdo ditë. Dhe ky personazh, pas përvojës së tij në Mekë dhe pas gjithë marrëdhënies me komunitetin ku jeton, në fund ndryshon. Ai përjeton një lloj transformimi të brendshëm dhe në fund shkruan në Facebook: “Jam Mysliman”. Prandaj libri ka këtë titull. Nuk është një titull spekulativ, buron nga historia që rrëfehet në roman.

Më ka pëlqyer shumë mënyra si është shkruar libri “Jam Mysliman”, sidomos mënyra si luani me kufirin, pa kaluar në ofendime. Pyetja ime është: çfarë keni dashur të thoni me episodin ku Ali Baba blen një palë tespi për tënumëruar hallet, kur në traditën islame përdoren për numërimin e lutjeve dhe falënderimeve ndaj Zotit?

Ajo është një metaforë. Unë besoj se për shumë njerëz tespijet janë edhe një mënyrë qetësimi, një lloj relaksi. Kam një mik që sa herë udhëtoj jashtë më thotë: “Më bli një palë tespi.” I ndërron shpesh, sidomos kur është në stres. Sa më shumë stres ka, aq më shpejt i lëviz rruazat. Madje edhe shumë grekë, që nuk janë myslimanë, mbajnë tespi. Pra, ajo e ka kaluar funksionin fetar dhe është bërë edhe një objekt zakoni apo qetësimi.

Tani, dua të them diçka tjetër. Ti je i ri dhe fakti që je mysliman nuk ka asnjë problem për mua. Unë nuk kam asgjë kundër myslimanëve dhe këtë e kam shkruar edhe në libër. Ajo që më shqetëson është kur beson që Muhamedi ka fluturuar nga Meka në Jerusalem. Pse? Sepse për shkak të këtij fluturimi, që rreth 1 miliard njerëz si ti e besojnë, në Lindjen e Mesme vriten sot çdo ditë fëmijë. Pse vriten fëmijë? Sepse disa njerëz besojnë që Muhamedi u ngrit në qiell me një kafshë që s’ishte as kalë as gomar, pra një kafshë hyjnore, e sajuar që quhej Burak. Kjo është fatkeqësi e madhe, që bota vazhdon të besojë. Ne nuk mund të besojmë këto gjëra. Nëse e zhvishni fenë nga këto, do të jeni besimtarë shumë të mirë.

Si ka qenë koha kur keni punuar si kryeredaktor i gazetës “Koha Jonë” dhe si ka ndikuar ajo periudhë në letërsinë tuaj?

Ka qenë një kohë shumë e bukur. E para, sepse ishim të varfër, shumë më të varfër se sot. Gazetarët e asaj kohe paguheshin pak, por nga ana tjetër ishin shumë më të lirë. Nuk kishim interesa materiale, nuk kishim çfarë të humbnim, dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye e shijonim aq shumë atë punë. Për fat të keq, ajo periudhë zgjati pak. Pas vitit 1997 Shqipëria ndryshoi shumë dhe shtypi u kthye në industri. Ndërsa më parë gazetaria kishte diçka artizanale, pothuaj romantike. Më vonë erdhën televizionet dhe ndryshuan krejt ciklin e medias shqiptare. Por ne kemi kaluar shumë mirë te “Koha Jonë”. Të punoje aty ishte një lloj statusi. Nuk ishte vetëm punë, ishte edhe kënaqësi, edhe sport në një farë mënyre. Kam shumë nostalgji për atë kohë, sepse ndihesha jashtëzakonisht i lirë dhe gazetaria bëhej me pasion. Dhe kishte ndikim.

Me çfarë po merreni tani? Keni ndonjë libër apo projekt të ri?

Kam disa projekte. Vitin e kaluar kam shkruar një roman të ri. Libri titullohet “Qyteti që ndaloi seksin”. Është historia e një qyteti imagjinar në Shqipëri, ku në një moment të caktuar të gjitha gratë vendosin të hyjnë në një lloj “greve dashurie” dhe të mos kenë më marrëdhënie me burrat e tyre. Kjo e fut qytetin në një trazim të madh. Të gjithë mendojnë se burrat do të revoltohen, por ndodh e kundërta: ata nuk reagojnë fare. Dhe pastaj janë vetë gratë që fillojnë të shqetësohen dhe vendosin ta ndërpresin grevën, sepse pyesin veten: “Si ka mundësi që nuk po ndodh asgjë?” Dhe ky është thelbi i romanit.Po mos u shqetësoni se kjo ngjarje ndodh në vitin 2056.

A jeni i lumtur dhe si e përkufizoni lumturinë?

Inteligjenca dhe lumturia nuk shkojnë gjithmonë bashkë. Kjo nuk do të thotë që unë jam inteligjent, por nuk jam gjithmonë i lumtur.

Në esenë e tij “Why I Write”, George Orëell thotë se nuk shkruante pa pasur një motiv, qoftë politik apo për të ndërgjegjësuar publikun. A e kupton dhe a e pranon ai faktin se edhe në Angli një pjesë e madhe e njerëzve nuk lexonte, dhe për këtë arsye ai e shihte shkrimtarin si përgjegjës për të ndërgjegjësuar lexuesin për pikat kyçe të shoqërisë?

A duhet ndërgjegjësuar masa për të lexuar?

Të thuash që njerëzit nuk lexojnë do të thotë të justifikosh një dështim. Njerëzit lexojnë, por jo gjithçka. Letërsia e 100 apo e 50 viteve më parë ishte një lloj malli pa konkurrencë. Pse? Sepse nuk kishte alternativa.

Në vitet 1800–1900, kur u krijua letërsia më e madhe në Francë, Rusi dhe krejt Europën, çfarë kishin njerëzit në shtëpi? Nuk kishin televizor, radio, Facebook, Netflix apo Instagram. Jeta e tyre ishte shumë më e thjeshtë: zgjoheshin herët, shkonin në punë, nuk kishin makina, nuk kishin argëtimet e sotme. Në atë kohë, librat ishin pothuajse gjithçka — një roman mund të zëvendësonte çdo formë informacioni. Prandaj, kur lexon sot Balzakun apo Dostojevskin, mbetesh i mahnitur: libri ishte një botë më vete, si një “televizor” i kohës. Sot është ndryshe. Si mund ta bindësh një të ri të lërë TikTok-un apo Netflix-in për të lexuar një libër? Është shumë e vështirë. Prandaj nuk mjafton të thuash “njerëzit duhet të lexojnë”, por duhet të kuptosh realitetin ku jetojmë. Letërsia sot nuk mund të mbetet e njëjtë si dikur. Ajo duhet të ndryshojë formë, ritëm dhe mënyrë komunikimi për të tërhequr vëmendjen e lexuesit. Nuk është e vërtetë që njerëzit nuk lexojnë — ata lexojnë, por zgjedhin ndryshe. Unë kam shitur 100 mijë libra. Pse i kam shitur? Sepse zgjedh temat e mëdha të botës. Feja është një nga to. Seksi është patjetër një nga ato. Raporti me vdekjen është një nga ato. Raporti me politikën është një nga ato. Unë i kam këto tema. Si i kam? Në një kontekst shqiptar.  Unë di çfarë ndodh në Shqipëri. Unë kam një libër, botuar me UET Press“Kandidati”, ku një kandidat për kryetar bashkie, zgjidhet në detyrë pasi ka vdekur. Ju nuk e besoni, por kjo është e vërtetë. Pyesni prindërit tuaj dhe do t’ju thonë se kanë 40 vite që votojnë të kandidatë që politikisht kanë vdekur,  sepse janë kufoma në kuptimin politik të fjalës.

Dhe meqë unë merrem me këto tema, njerëzit i kanë qejf librat e mi. Shkrimtarë që thonë ne nuk kemi lidhje me tregun…nuk ka më bota si këto. Janë qenie të shekullit të kaluar.Janë këta që mendojnë se fajin për dështimin e tyre e ka tregu, lexuesi dhe natyrisht shkrimtarët e tjerë.