Në moshën 101-vjeçare, Ce Roser vazhdon të pikturojë, të kujtojë dhe të tregojë historinë e një brezi grash që sfiduan sistemin e artit amerikan kur dyert e galerive dhe muzeve mbeteshin të mbyllura për to.

Artistja amerikane ishte një nga bashkëthemelueset e “Women in the Arts Foundation”, një organizatë që në fillim të viteve 1970 nisi protesta të drejtpërdrejta në New York për të kërkuar më shumë hapësirë, ekspozita dhe njohje për gratë artiste.

Sot, më shumë se gjysmë shekulli më vonë, Roser po shkruan një tjetër kapitull të pazakontë në karrierën e saj, duke realizuar debutimin evropian në moshën 101-vjeçare, me një ekspozitë në galerinë VeneKlasen në Londër.

“Askush nuk arrinte të ndërtonte një karrierë”

Në fillim të viteve 1970, çështja e përjashtimit të grave nga bota e artit po bëhej gjithnjë e më e dukshme.

Në të njëjtën periudhë, eseja e famshme “Why Have There Been No Great Women Artists?” ngriti një pyetje që tronditi establishmentin artistik.

Për Roser, megjithatë, problemi nuk ishte teorik.

“Miqet e mia më të mëdha në moshë nuk arrinin të siguronin ekspozita, edhe pse më parë kishin pasur karriera të shkëlqyera”, kujton ajo.

“E njëjta gjë u ndodhte edhe mikeshave të mia poete dhe shkrimtare. Askush nuk dukej se arrinte të vendosej si artist profesionist. Kështu që u mblodhëm, u ankuam dhe vendosa se duhej të zhvillonim një takim serioz.”

Takimi i parë u mbajt në shtëpinë e saj në New York dhe prej andej lindi “Women in the Arts Foundation”.

Protesta para MoMA-s

Në fillim grupi ishte i vogël.

Por në takimin e tretë, artistja Elaine de Kooning ofroi studion e saj si vendtakim.

Dhe lajmi u përhap shpejt.

“Shumë njerëz erdhën sepse donin të shihnin studion e Elaine”, kujton Roser. “Dhe aty vendosëm se do të protestonim.”

Babai i njërës prej artisteve ishte polic dhe u tha se mund ta ndihmonte grupin të mbyllte Rrugën 53, përpara Muzeut të Artit Modern, MoMA.

“E shfrytëzuam mundësinë. Vendosëm të bënim një protestë të gëzueshme. Nuk donim të silleshim si burrat, të ishim të ashpra dhe agresive. Sigurisht që ishim agresive, por jo të egra.”

Në protestë morën pjesë figura që sot konsiderohen pjesë e historisë së artit.

Joan Mitchell mbërriti nga Franca.

Louise Bourgeois qëndroi përpara MoMA-s duke mbajtur një pankartë të madhe me fjalën “NO”.

Pat Passlof mbante një tabelë ku shkruhej: “MoMA loves Papa”.

“Bëmë shumë zhurmë. Kërcyem në rrugë. E mbyllëm të gjithë rrugën”, kujton Roser.

Fitorja e vitit 1973

Dy vjet më vonë, protesta nisi të japë rezultate.

Në vitin 1973, New York Cultural Center ofroi hapësirën për një ekspozitë të kuruar nga gratë dhe me pjesëmarrje vetëm të artisteve gra.

Roser ishte një nga shtatë përzgjedhëset.

Në vend të sistemit tradicional të kurimit, ato krijuan një model më demokratik, ku artistet nominonin njëra-tjetrën.

Ekspozita “Women Choose Women” përfshiu 111 artiste dhe u konsiderua një sukses i madh.

Ajo jo vetëm që dha më shumë hapësirë për gratë, por tregoi edhe se forma më demokratike të kurimit mund të funksiononin në mënyrë efektive.

Nga Shanghai i kohës së luftës te Berlini i pasluftës

Kur nisën protestat, Roser ishte në të 40-at dhe kishte kaluar një jetë të pazakontë.

Ajo ishte bashkëshortja e një diplomati amerikan dhe kishte jetuar në vende të ndryshme të botës.

Familja u kthye në SHBA kur djali i saj duhej të fillonte shkollën.

“Ai fliste urdu, tagalog dhe gjermanisht, por jo anglisht sa për t’u bërë amerikan”, thotë ajo me humor.

Roser vetë ishte amerikane e brezit të tretë, me prindër me origjinë kineze.

Gjyshërit e saj kishin emigruar nga Kina në Kaliforni dhe njëri prej tyre kishte një fermë.

Prindërit e saj ishin njohur në universitet. Babai studionte drejtësi, ndërsa nëna matematikë dhe histori.

Roser ishte fëmija i dytë nga gjashtë.

“Nuk ndihesha kineze, sepse u rrita në një kulturë ku kishte shumë pak kinezë”, thotë ajo.

“Prindërit e mi hanin ushqim amerikan për mëngjes dhe mund të mësosh shumë për njerëzit nga ajo që hanë në mëngjes.”

Një fëmijëri me poezi dhe bojëra

Nëna e saj e prezantoi herët me artin.

Ajo u jepte fëmijëve pesë cent për çdo poezi që mësonin përmendësh dhe, për t’i mbajtur të zënë, i ulte në tavolinë me ngjyra, bojëra uji dhe letër.

Megjithatë, Roser nuk mendonte se arti do të bëhej profesioni i saj.

Në moshën 19-vjeçare punonte në departamentin e informacionit në ambasadën amerikane, ku njohu edhe bashkëshortin e ardhshëm.

Në moshën 21-vjeçare u martua dhe nisi jetën diplomatike jashtë vendit.

Si bashkëshorte diplomati, ajo përballej me shumë kufizime për atë që lejohej të bënte profesionalisht.

Por gjatë një qëndrimi në Manila, një mike i dha një komplet për pikturë.

“Bëra një pikturë nga një fotografi dhe kur burri im shkoi ta kornizonte, dikush deshi ta blinte. Atëherë mendova se ndoshta duhet të ishte e mirë”, kujton ajo.

Shkolla e artit në Berlin

Në fund të viteve 1940, çifti u dërgua në Berlin.

Roser u regjistrua në Akademinë e Artit të Berlinit dhe studioi me skulptorin gjerman dhe të mbijetuarin e Holokaustit Hans Uhlmann.

Kur pyetet nëse Gjermania e pasluftës ishte tronditëse, ajo përgjigjet se kishte parë gjëra edhe më të rënda.

Si adoleshente, gjatë një vizite te xhaxhai në Kinën e kohës së luftës, familja mbeti e bllokuar në Shanghai.

“Udhëtuam 40 ditë në një vagon mallrash. Ishim nëna ime, gjyshja, vëllezërit dhe motrat e mia dhe katër kushërinj. Pa burra.”

“Prandaj isha mësuar me vende të shkatërruara nga lufta dhe bombardimet.”

Uhlmann i mësoi një mënyrë të re të të menduarit për artin.

“Na kërkonte të vizatonim diçka nga realiteti dhe më pas ta shndërronim në abstraksion, ose të merrnim një abstraksion dhe ta kthenim në realitet në letër.”

Një këshillë e tij i ka mbetur Roser gjatë gjithë jetës:

“Kur pikturon, ji shumë e vendosur. Mos hezito. Thjesht bëje.”

Studioja që u bë shtëpia e saj artistike

Pas kthimit në New York, Roser gjeti një studio me pamje nga lumi Hudson.

Aty punon prej më shumë se 70 vjetësh.

“Kur hyra për herë të parë në studio, u ndjeva si një dorë që hyn në një dorezë”, kujton ajo.

“Gjithçka shtëpiake zhdukej. Nuk gatuaja, nuk pastroja. Isha aty vetëm për të pikturuar.”

Edhe leximet i kufizonte në tema që lidhen me krijimtarinë.

“Lexoja vetëm kritikë arti, histori arti ose poezi. Asgjë tjetër.”

Poezia dhe kaligrafia në pikturat e saj

Pikturat abstrakte të Roser karakterizohen nga ngjyra të ndritshme, ritëm dhe një lloj energjie kaligrafike.

Ajo studioi kaligrafi me mjeshtrin japonez Nankoku Hidai.

Ai e mësoi të përdorte goditje të gjera dhe “krahët, jo vetëm kyçet e duarve”.

Poezia mbetet një tjetër burim i rëndësishëm frymëzimi.

“Më përmend një varg dhe unë shoh një pikturë”, thotë ajo.

Në 101 vjeç, ende pikturon çdo ditë

Edhe pse emri i saj sot nuk është aq i njohur sa dikur, Ce Roser vazhdon të punojë në studion e saj mbi lumin Hudson.

Në ditë të mira mund të realizojë dy ose edhe tri piktura.

Dhe ka një ironi të bukur në gjithë historinë e saj.

Veprat e Roser sot ruhen pikërisht në institucionet e New Yorkut kundër të cilave ajo dikur protestonte.

Pas më shumë se një shekulli jetë dhe mbi shtatë dekada krijimtari, ajo vazhdon të pikturojë me të njëjtën vendosmëri që mësoi në Berlin:

Pa hezitim.

Thjesht ta bëjë. /GazetaExpress/