Kush nuk e ka dëgjuar ndonjëherë, në ndonjë bisedë gjysmë ironike e gjysmë fataliste, shprehjen e vjetër tashmë të bërë strehë retorike: “hajte bre se ktu osht Balkan”? Ajo shqiptohet pothuajse automatikisht sa herë që ndeshemi me një anomali, një ilogjikë të dukshme, një sjellje të pakuptimtë apo një mënyrë veprimi që arsyeja vështirë se arrin ta justifikojë. Për një kohë të gjatë kam besuar — ndoshta me naivitet — se njerëzit mund të bindeshin përmes arsyes së shëndoshë, logjikës dhe demonstrimit racional. Për një kohë të gjatë kam menduar se argumenti i ndërtuar mirë, herët a vonë, do të triumfonte. Kam gabuar.

Kam gabuar sepse nuk e kisha studiuar mjaftueshëm atë që mund ta quajmë kultura e mendjes. Jo kultura në kuptimin akademik apo elitist, por struktura e thellë përmes së cilës një individ formëson mendimin e tij, rendit prioritetet, ndërton mënyrat e të qenit dhe të vepruarit. Kjo kulturë e mendjes nuk është kurrë neutrale: ajo është e lidhur ngushtë me mjedisin sociologjik, me historinë kolektive dhe me praktikat që transmetohen më shumë në mënyrë implicite sesa përmes edukimit formal. Ajo prodhon, shpesh pa vetëdijen e individëve, reflekse, zakone mendore dhe logjika veprimi që riprodhohen brez pas brezi.

Kjo më ka çuar drejt një analize më të gjerë: pse disa shoqëri kanë arritur, brenda pesëdhjetë vjetësh, të zhvillojnë gjëra të paimagjinueshme — siç ishte zbarkimi në Hënë që në vitet ’60 — ndërkohë që kultura të tjera, ende në vitin 2026, nuk janë në gjendje të prodhojnë as një dron ushtarak funksional? Përgjigjja nuk qëndron as në ndonjë hierarki biologjike, as në një fatalitet gjeografik. Ajo qëndron në arkitekturën mendore kolektive, në aftësinë — ose paaftësinë — për të bashkëpunuar në mënyrë të qëndrueshme mbi bazën e përfitimit të ndërsjellë.

Disa kultura, për arsye historike, politike dhe shoqërore të ndryshme, nuk arrijnë ta institucionalizojnë besimin si normë. Ato e kanë të vështirë të respektojnë pronën e tjetrit, të mbajnë angazhime kontraktuale, të mendojnë veprimin individual në një horizont afatgjatë. Energjia shoqërore nuk orientohet drejt krijimit të vlerës, por drejt përvetësimit të vlerës së krijuar nga të tjerët. Nuk kërkohet të ndërtohet, por të merret; jo të bashkëpunohet, por të anashkalohet; jo të krijohet, por të shfaqet një sukses i jashtëm, material, shpesh i zhurmshëm dhe rrallëherë i qëndrueshëm.

Me kalimin e kohës kam kuptuar se disa kultura janë strukturalisht më të prira ndaj grabitjes sesa ndaj ndërtimit. Kjo prirje nuk është domosdoshmërisht e vetëdijshme; ajo është produkt i një socializimi ku dredhia vlerësohet më shumë se besueshmëria, përfitimi i menjëhershëm më shumë se mirëqenia kolektive, dukja më shumë se përmbajtja. Pikërisht për këtë arsye, studimi sociologjik i popullatave lejon të identifikohet — me një saktësi shqetësuese — nëse një shoqëri është e aftë të krijojë pasuri dhe vlerë në dobi të të gjithëve, apo nëse ajo funksionon mbi parimin e predacionit.

Në Kosovë, logjika e predacionit vazhdon të dominojë në mënyrë të konsiderueshme jetën shoqërore, dhe kjo vërehet çdo ditë, si në marrëdhëniet më të zakonshme ashtu edhe në strukturat institucionale. Kontrata shpesh shihet si diçka për t’u shmangur, rregulli si pengesë për t’u negociuar, dhe tjetri jo si partner, por si mundësi për përfitim. Kjo realitet, sado i pakëndshëm për t’u pranuar, përbën një nga pengesat kryesore për çdo zhvillim të qëndrueshëm.

Akoma më shqetësuese është fakti se edhe shoqëritë perëndimore, të ndërtuara për dekada mbi frymën e ndërtimit, bashkëpunimit dhe respektimit të rregullave impersonale, po rrëshqasin gjithnjë e më shumë drejt logjikave predatore. Ky ndryshim nuk është i rastësishëm. Ai shoqëron transformime demografike të shpejta dhe migrime masive, të cilat nuk importojnë vetëm fuqi punëtore, por edhe sisteme vlerash, raporte ndaj ligjit, pronës dhe përgjegjësisë që janë thellësisht të ndryshme. Kur këto kultura të predacionit nuk asimilohen dhe nuk kufizohen, ato priren të zëvendësojnë gradualisht frymën ndërtuese që kishte bërë të mundur prosperitetin dhe stabilitetin e shoqërive perëndimore.

Në fund, çështja thelbësore nuk është ajo e mjeteve teknike apo financiare, por e kulturës së mendjes. Pa një arkitekturë mendore të orientuar drejt bashkëpunimit, besimit dhe krijimit të vlerës, asnjë reformë, asnjë ndihmë e jashtme dhe asnjë teknologji e importuar nuk mund të prodhojë rezultate afatgjata. Aty ku mendja mbetet grabitqare, pasuria vetëm kalon — ajo kurrë nuk zë vend.