Aktgjykimet e shkallës së parë ndaj katër ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), të shpallura nga Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë, vijnë në një kohë kur epoka e gjykimeve të mëdha ndërkombëtare për krimet e luftës në ish-Jugosllavi po i afrohet fundit.

Ekspertë të drejtësisë tranzicionale vlerësojnë se përfundimi i proceseve në Hagë nuk nënkupton mbylljen e të gjitha rasteve të krimeve të luftës dhe se në të ardhmen një pjesë gjithnjë e më e madhe e përgjegjësisë do t’u mbetet gjykatave vendore.

Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara të Kosovës e shpallën fajtor ish-presidentin e Kosovës dhe ish-komandantin e UÇK-së, Hashim Thaçi, për krime lufte të kryera gjatë viteve 1998-1999, ndërsa e liruan nga akuzat për krime kundër njerëzimit.

Të njëjtin rast e kanë përfshirë edhe ish-krerët e tjerë të UÇK-së, Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi. Vendimi nuk është përfundimtar dhe ndaj tij mund të ushtrohet ankesë.

Megjithatë, sipas ekspertëve të cituar nga Radio Evropa e Lirë, edhe përfundimi i plotë i këtij procesi nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht mbylljen e punës së Dhomave të Specializuara.

Bekim Blakaj, drejtor i Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë, ka thënë se mbetet shqetësues mungesa e bashkëpunimit juridik ndërmjet vendeve të ish-Jugosllavisë. Sipas tij, kjo e vështirëson zhvillimin e proceseve në prani të të akuzuarve dhe ndjekjen penale të personave që ndodhen jashtë vendit.

Gjykimet në mungesë në Kosovë

Blakaj ka vlerësuar se pas transferimit të kompetencave nga UNMIK-u dhe EULEX-i te institucionet vendore, ka ndryshuar edhe përbërja etnike e personave të ndjekur për krime lufte.

Sipas tij, gjatë periudhës kur proceset drejtoheshin nga ndërkombëtarët, shumica e të akuzuarve ishin shqiptarë, ndërsa një pjesë e madhe e personave të dyshuar nga radhët e forcave serbe nuk ishin të qasshëm për autoritetet kosovare.

Që nga viti 2022, ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale kanë mundësuar gjykimet në mungesë në Kosovë. Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, deri në shkurt të vitit 2025 janë ngritur 15 aktakuza në mungesë ndaj 73 pjesëtarëve të forcave serbe.

Blakaj e konsideron këtë një zhvillim pozitiv në aspektin e numrit të rasteve, por shpreh shqetësim për rezultatet përfundimtare të këtyre proceseve.

Serbia kritikohet për numrin e rasteve ndaj forcave serbe

Edhe në Serbi vazhdon të jetë në qendër të vëmendjes çështja e ndjekjes penale të personave të dyshuar për krime ndaj shqiptarëve të Kosovës.

Sipas të dhënave të autoriteteve serbe të raportuara nga Radio Evropa e Lirë, që nga themelimi i Departamentit për Krime Lufte në vitin 2003 janë ngritur 270 aktakuza. Në 112 raste ka pasur dënime, ndërsa 29 persona janë liruar.

Fondi për të Drejtën Humanitare në Serbi ka vlerësuar në një raport të vitit 2024 se numri i rasteve ndaj pjesëtarëve të forcave serbe për krimet ndaj shqiptarëve të Kosovës nuk është në përputhje me përmasat dhe shkallën e krimeve të kryera.

Ndërkohë, Instituti për Krimet e Luftës në Kosovë ka dokumentuar 12.230 viktima të luftës, shumica dërrmuese shqiptarë të vrarë nga forcat serbe.

Fundi i epokës së gjykimeve ndërkombëtare

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015 me miratimin e Kuvendit të Kosovës. Ato janë pjesë e sistemit juridik të Kosovës, por selinë e kanë në Hagë dhe funksionojnë me gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë.

Historiania e Universitetit të Utrechtit, Iva Vukušić, ka thënë se për një pjesë të komunitetit juridik dhe studiuesve në Hagë, fundi i një epoke të gjykimeve ndërkombëtare për luftërat në ish-Jugosllavi lidhet me përfundimin e procesit ndaj ish-komandantit të forcave serbe në Bosnje e Hercegovinë, Ratko Mladić, megjithëse disa procedura të tjera kanë vazhduar edhe më pas.

Ajo ka vlerësuar se Dhomat e Specializuara të Kosovës kanë marrë shumë më pak vëmendje ndërkombëtare sesa Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, pjesërisht për shkak se kanë kaluar gati tri dekada nga luftërat.

Sa i përket përfundimit të mandatit të Dhomave të Specializuara, zëdhënësi i Prokurorisë së Specializuar, Chris Bennett, ka deklaruar se mandati vazhdon derisa Këshilli i Bashkimit Evropian t’i njoftojë institucionet e Kosovës se hetimet dhe të gjitha procedurat që rrjedhin prej tyre kanë përfunduar.

Bosnja me numrin më të madh të proceseve vendore

Rezultatet e gjykimeve vendore për krime lufte ndryshojnë nga një shtet në tjetrin.

Sipas OSBE-së, në Bosnje e Hercegovinë, nga viti 2004 deri në fund të vitit 2024, gjykatat vendore kanë përfunduar 773 raste ndaj 1.209 të akuzuarve. Në 499 raste janë shqiptuar aktgjykime përfundimtare dënuese.

Megjithatë, ekspertët vlerësojnë se në Bosnje mbeten edhe qindra raste të mundshme që mund të mos përfundojnë kurrë në gjykatë.

Në Kroaci, nga viti 1991 deri më 31 mars 2026, prokurorët kanë ngritur aktakuza ndaj 2.185 personave.

Në Mal të Zi, gjatë tri dekadave të fundit janë ngritur nëntë aktakuza për krime lufte. Shtatë procedura janë përfunduar me vendime të formës së prerë – katër me aktgjykime dënuese dhe tri me lirimin e të gjithë të akuzuarve. Dy procedura të tjera janë ende në zhvillim.

Ekspertët e drejtësisë tranzicionale paralajmërojnë se me përfundimin gradual të proceseve ndërkombëtare, sfida kryesore do të jetë aftësia e gjykatave vendore në Kosovë dhe në vendet e tjera të rajonit për të trajtuar rastet e mbetura dhe për të garantuar ndjekjen penale të përgjegjësve, pavarësisht përkatësisë së tyre etnike. /REL