Ky aktgjykim e rrëzon mitin e drejtësisë së njëanshme të fituesve

Ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, është dënuar me 25 vjet burg nga gjykata për krime lufte në Hagë. Aktgjykimi është i rëndësishëm në disa aspekte – dhe ka shkaktuar kritika të mëdha në Kosovë. Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?

Dënimi i katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) me burgime të gjata nga gjykata për krime lufte për Kosovën në Hagë – mes tyre edhe ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi – është i rëndësishëm në disa aspekte, shkruan ciceron.de, transmeton Ekonomia Online.

Së pari, një akuzë e përsëritur vazhdimisht, se ndëshkohen vetëm autorët e vegjël ndërsa të mëdhenjtë lihen të lirë, është përmbysur. Së dyti, pretendimi i nacionalistëve serbë – edhe një herë – se gjykatat për krime lufte dënojnë vetëm serbët është rrëzuar. Dhe së treti, aktgjykimi tregon – edhe një herë – se në luftë të gjitha palët kryejnë krime lufte – si agresori, ashtu edhe viktima –, përfshirë dhe veçanërisht gjatë luftërave të shpërbërjes së Jugosllavisë nga viti 1991 deri më 1999.

Nga Nurembergu në Hagë

Për shkak se krimet e luftës ishin kaq të shumta dhe flagrante, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara vendosi në vitin 1993 krijimin e një gjykate penale ad-hoc për ish-Jugosllavinë. Ky ishte një zhvillim i paprecedentë që nga gjyqet për krime lufte të Nurembergut dhe Tokios.

Kush do të përfundonte në bankën e të akuzuarve, në kushtet e 140 mijë të vrarëve dhe katër milionë refugjatëve, ishte një vendim strategjik i mençur, i parë në retrospektivë, i prokurorëve të parë të tribunalit, afrikano-jugor Richard Goldstone dhe kanadezes Louise Arbour: të mos humbnin kohë duke ndjekur “të vegjlit”, por të mbanin përgjegjës autorët kryesorë, organizatorët e “spastrimeve etnike”.

Vrasja është vrasje dhe për viktimën përkatëse mund të jetë e parëndësishme se për çfarë arsye iu mor jeta. Megjithatë, në kontekstin e krimeve të luftës të kryera në ish-Jugosllavi gjatë viteve ’90, ekzistojnë dallime thelbësore: në thelb janë dy kategori, përkatësisht persekutimi dhe vrasja e njerëzve për shkak se i përkisnin një populli të caktuar – pra krime kundër njerëzimit – dhe shkeljet e së drejtës ndërkombëtare humanitare, pra krime lufte që kryhen në çdo konflikt.

Është interesante se të akuzuarit u shpallën të pafajshëm për akuzën e krimeve kundër njerëzimit.

Duke pasur parasysh këtë, kritikat, veçanërisht nga Kosova, janë të kuptueshme, sepse krahasuar me autorë të tjerë nga ish-Jugosllavia, të cilët, ashtu si Thaçi, janë dënuar me 25 vjet burg, krimet e tyre në shumë raste duken “më të rënda”. Kjo në asnjë mënyrë nuk duhet të kuptohet si “sulm ndaj gjyqtarëve”, por ky është një aspekt që bie në sy: një numër i madh autorësh ballkanikë të dënuar për “krime kundër njerëzimit” kanë marrë, në shumicën e rasteve, dënime shumë më të lehta se Thaçi.

Biljana Plavšić, bashkëpunëtorja më e afërt e liderit serb të rebelëve në Bosnje, Radovan Karadžić, e akuzuar për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, u dënua me vetëm 11 vjet burg.

Vojislav Šešelj, ish-udhëheqësi serb paramilitar dhe zëvendëskryeministër nën presidentin serb Slobodan Milošević, të cilin autori e quan “varrmihësin e Jugosllavisë”, mori vetëm dhjetë vjet.

Dora e djathtë e Miloševićit, drejtori i shërbimit informativ Jovica Stanišić, i cili siguronte angazhimin e forcave paramilitare në Kroaci dhe Bosnje, u dënua me vetëm 15 vjet burg.

Ndërsa një prej autorëve kryesorë në lidhje me Kosovën nga strukturat serbe të sigurisë, gjenerali i policisë dhe zëvendësministri i Brendshëm Vlastimir Đorđević, u dënua me vetëm 18 vjet, ndonëse u shpall fajtor për një sërë masakrash ndaj civilëve shqiptarë të Kosovës, ku u vranë mijëra njerëz.

Vetëm në masakrën e Mejës, në prill të vitit 1999, rreth 400 civilë u vranë nga forcat serbe të sigurisë nën komandën e Đorđevićit. Këto dhe krime të tjera të kujtojnë fuqishëm gjenocidin e Srebrenicës dhe masakrën ruse në Buça të Ukrainës në mars të vitit 2022.

Drejtësia për krimet e luftës është e vështirë, sepse çfarë dënimi është i përshtatshëm për dikë që vret 100 njerëz, krahasuar me dikë që vret 10 mijë apo edhe 100 mijë? Burgimi i përjetshëm këtu – ndryshe nga Gjermania – nënkupton vërtet burgim deri në vdekje. Por ky është maksimumi.

Thaçit dhe bashkëpunëtorëve të tij iu provua përgjegjësia për vrasjen e 96 personave dhe për ndalimin dhe torturimin e qindra të tjerëve.

Dallimi themelor me autorët serbë, si Đorđević, është se nuk mund të provohej se ata i kishin vrarë njerëzit “vetëm” për shkak të përkatësisë së tyre etnike. Bëhej fjalë për individë të caktuar – shqiptarë të dyshuar si tradhtarë dhe bashkëpunëtorë të serbëve, kundërshtarë politikë, si dhe disa pjesëtarë të komuniteteve serbe dhe rome.

Në mënyrë të qartë, aktgjykimi thekson se prokuroria nuk mundi të provonte se të dënuarit kishin synim dëbimin apo vrasjen masive të joshqiptarëve. Në aktgjykim theksohet gjithashtu shprehimisht se shumica dërrmuese e viktimave ishin krejtësisht të pafajshme.

Reagimet në Kosovë dhe Serbi

Në Kosovë, aktgjykimi është kritikuar jashtëzakonisht shumë. Në mbarë vendin pati protesta dhe trazira, përfshirë edhe protesta kundër misionit të BE-së për sundimin e ligjit, EULEX.

Gjykata për Kosovën u themelua në vitin 2015, nën presion të konsiderueshëm evropian, nga Kuvendi i Kosovës; pra, ajo është një institucion i Kosovës, por me gjyqtarë dhe prokurorë ndërkombëtarë.

Megjithatë, aktgjykimi nga shumë kosovarë shihet si një lloj barazimi, pra si relativizim i krimeve serbe. Në krahasimin e rasteve të Đorđevićit dhe Thaçit, të paktën mund të ngrihet një pikëpyetje.

Megjithatë, meqë Tribunali për Jugosllavinë, i cili dënoi Đorđevićin, dhe Tribunali për Kosovën janë dy gjykata të ndryshme, mbetet të paktën e diskutueshme nëse i pari do të kishte shqiptuar një dënim po aq të rëndë ndaj Thaçit.

Që në Ballkan ka protesta kundër aktgjykimeve për krime lufte nuk është aspak diçka e re. Në mënyrë të përgjithshme mund të thuhet se shumica e një popullsie feston kur dënohen autorë nga “të tjerët”, ndërsa bërtet me të madhe kur dënohet dikush nga grupi i tyre etnik.

Megjithatë, situata është ndryshe te qeveritë përkatëse. Përveç Serbisë dhe pjesës së Bosnjë-Hercegovinës të banuar kryesisht nga serbët, Republika Srpska, të gjitha shtetet dhe qeveritë e tjera i pranojnë tribunalet e Hagës.

Kjo është veçanërisht e dukshme, sepse mbi 80 për qind e të gjithë autorëve vijnë nga Serbia dhe Republika Srpska.

Është e habitshme që Beogradi jo vetëm që e mohon çdo përgjegjësi, por zhvillon edhe një lloj kulti të glorifikimit të kriminelëve të luftës, siç tregoi së fundmi varrimi shtetëror i Ratko Mladićit, i cilësuar në tekst si autor i gjenocidit.

Në Serbi, tribunalet e OKB-së paraqiten zyrtarisht nga shteti si të njëanshme dhe antiserbe, luftërat në Kroaci dhe Bosnje përshkruhen si “luftëra civile”, ndërsa lufta e kosovarëve për liri denigrohet në mënyrë të përgjithshme si “terrorizëm”.

Se kjo paraqitje bardhë e zi e Serbisë zyrtare është krejtësisht larg realitetit, sipas autorit, është e qartë.

Si do të vazhdojë më tej?

Drejtësia penale ka kontribuar në vënien në pikëpyetje të një historiografie krejtësisht të shtrembëruar në Ballkan.

Fakti që zyrtarët, politikanë dhe ushtarakë, në duart e të cilëve ka gjak, duhet të qëndrojnë pjesërisht edhe gjatë gjithë jetës pas grilave, është një përparim i së drejtës ndërkombëtare që është vlerësuar shumë pak.

Çdo politikan që mohon krimet e luftës mund të kundërshtohet menjëherë, sepse arkivat e gjykatave, me të gjitha dokumentet, janë të qasshme online. Kjo është vërtet revolucionare!

Për miliona viktima të krimeve të luftës, gjenocidit, përdhunimeve masive dhe dëbimeve, është një ngushëllim minimal fakti që shumë prej autorëve kryesorë të paktën kalojnë disa vite në burg.

Megjithatë, nëse ndjekja penale do të kontribuojë në pajtimin në rajon, kjo mbetet ende e diskutueshme.

Për sa kohë që “vatra e tensionit Beograd”, e cila e shkatërroi Jugosllavinë, jo vetëm që nuk bën asnjë përpjekje për të pranuar fajin, por glorifikon kriminelët e luftës në nivel shtetëror dhe madje planifikon t’i përfshijë ata në qeveri, komuniteti ndërkombëtar duhet të mbetet vigjilent.