Rendi i ri botëror, përplasja mes demokracisë dhe autokracisë, ndikimi i fuqive të mëdha dhe ndërhyrjet e huaja ishin në fokus të panelit “Ndryshimet në sigurinë globale dhe ndikimi i tyre në Ballkanin Perëndimor”, të mbajtur në kuadër të Samitit të Paqes dhe Demokracisë në Kosovë, raporton Ekonomia Online.

Në një kohë kur konkurrenca gjeopolitike dhe ndryshimi i aleancave po riformësojnë marrëdhëniet ndërkombëtare, panelistët diskutuan për dobësimin e rendit liberal, rritjen e ndikimit të fuqive autoritare dhe sfidat me të cilat përballet demokracia, duke vënë në pah edhe rëndësinë e bashkëpunimit rajonal dhe të integrimit evropian.

Mirko Dautović, profesor i asociuar i Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Universitetin Webster në Tashkent, foli për transformimin e rendit ndërkombëtar dhe përdorimin e konceptit të qytetërimeve për të shpjeguar zhvillimet aktuale gjeopolitike.

“Pjesa ime do të jetë t’ju tregoj për një lentesh të re analitike përmes së cilës ju mund të konsideroni të shikoni rënien e rendit, por në të njëjtën kohë ndërtimin e rendit të ri, të cilin tashmë mund ta shohim, se është i vazhdueshëm. Dhe kjo ka të bëjë me konceptin fatkeq të qytetërimeve. Tani, ju jeni ndoshta të gjithë shumë të njohur me librin e Samuel Huntington ‘Përplasja e Qytetërimeve’. Një libër shumë i kritikuar, një libër i cili, mirë, ne shënuam ose vajtuam 30-vjetorin e botimit të tij vitin e kaluar. Dhe fatkeqësisht, ky perceptim shumë i pasaktë, esencialist, i gabuar për botën dhe për çështjet ndërkombëtare fitoi terren në vetvete. E shihni, ne si shkencëtarë socialë, më të mirët prej nesh, ose më të suksesshmit prej nesh, puna jonë, produkti ynë, nëse doni, janë koncepte përmes të cilave ne shpjegojmë botën kështu që ju mund t’i kapni ato. Ju, në audiencën e përgjithshme, i kapni ato, akademikët e tjerë i kapni ato, dhe pastaj ne thjesht, ato bëhen pjesë e narrativave tona. E njëjta gjë vlen edhe këtu. Qytetërimi, siç e ka ideuar Samuel Huntington, është i pakuptimtë. Fatkeqësisht, është një profeci që po del e vërtetë vetë“, tha ai.

Dautović iu referua gjithashtu konceptit të “shteteve qytetëruese”, duke përmendur Rusinë, Kinën dhe Shtetin Islamik si shembuj të aktorëve që sfidojnë parimet e rendit liberal ndërkombëtar.

“Në vitin 2009, një profesor nga Shkolla e Ekonomisë e Londrës, të cilin e njoha dhe e desha shumë, Profesori Christopher Coker, i cili vdiq tre vjet më parë, botoi një libër të quajtur ‘Shteti Qytetërues’, ku ai parashtroi tre shembuj të shteteve qytetëruese: Rusia, Kina dhe ISIS, Shteti Islamik i Irakut dhe Sirisë, i njohur gjithashtu si Daesh në arabisht. Dhe ajo që është e përbashkët për këto tri vende është se ata refuzuan në rendin global tashmë atëherë në rënie, rendin global liberal të shteteve sovrane, institucioneve ndërkombëtare shumëpalëshe, ligjit, ligjit ndërkombëtar siç përcaktohet nga ish-hegemonët perëndimorë, ata refuzuan të pranojnë kufijtë e tyre. Ata e shohin veten si më të mëdhenj se ajo që iu dha atyre në vitin 1991 ose 1945, zgjidhni vetë. Kjo ka të bëjë, natyrisht, me vlerat dhe me universalitetin ndonjëherë, por është paksa e paqartë. A janë këto qytetërime universale? E dini, le të themi, qytetërimi kinez, a duhet të zgjerohet për të përfshirë të gjithë botën, apo qytetërimi rus, apo ISIS? Apo është i kufizuar?”, deklaroi ai.

Ai theksoi se, sipas vlerësimit të tij, Shtetet e Bashkuara të Amerikës po shfaqin gjithnjë e më shumë tipare të një shteti qytetërues, duke e lidhur këtë me mënyrën se si paraqitet identiteti historik dhe politik i Perëndimit.

“Dhe këto ditë ne kemi në fakt ngritjen—dua të them Christopher Coker, siç thashë, ai vdiq tre vjet më parë, por këtë vit ne patëm një konferencë në Beograd kushtuar këtij koncepti, dhe ai vetë foli për më shumë vende që bëhen qytetëruese—dhe sot do doja t’ju tërhiqja vëmendjen te transformimi më i madh në këtë drejtim, dhe ky është Shtetet e Bashkuara të Amerikës, që për herë të parë e perceptojnë veten si një shtet qytetërues. Nuk e di nëse e keni ndjekur fjalimin e Marco Rubio, Sekretarit të Shtetit të Shteteve të Bashkuara javën e kaluar, më 7 tetor. Ai e mbajti atë para akropolit si sfond. Dhe ai vazhdoi t’i referohej qytetërimit grek si rrënja e qytetërimit evropian perëndimor që kaloi përmes disa epokave, e dini, të krishterë, mesjetarë, Rilindjes, Iluminizmit, dhe pastaj natyrisht kulmit të tij, Shtetet e Bashkuara. Ai anashkaloi plotësisht Bizantin, gjë që e gjeta fyese, por ky është problemi im. Dhe mirë, më mirë ndoshta ky është problemi i tij“, shtoi ai.

Klodiana Beshku, profesoreshë e asociuar e Shkencave Politike në Universitetin e Tiranës, argumentoi se bota nuk po kalon thjesht drejt një rendi të ri ndërkombëtar, por po përjeton zhvillimin e disa rendeve paralele. Ajo vlerësoi se një nga përplasjet kryesore të kohës sonë është ajo mes demokracisë dhe autokracisë.

“Po, pas më shumë se katër vjetësh nga lufta e Rusisë ndaj Ukrainës, e cila shënoi një pikë kthese për sa i përket nevojave gjeopolitike dhe aleancave të reja gjeopolitike, besoj se ne jo vetëm po perceptojmë dhe po përjetojmë një rend të ri botëror, por po përjetojmë rende paralele. Kemi kaluar në një nivel tjetër. Dhe unë do ta shihja situatën aktuale në një perspektivë disi ndryshe nga kolegët e mi. Sigurisht, aktualisht po zhvillohet një përplasje e qytetërimeve, por në perspektivën time, ka disa autokratë që po përfitojnë nga këto besime të rrënjëzuara në qytetërime dhe po i përdorin ato ose për të qëndruar në pushtet, ose për të vënë njerëzit, shoqëritë dhe vendet kundër njëri-tjetrit. Pra, sipas pikëpamjes sime, situata aktuale politike dhe globale kalon përmes një konflikti të madh, një përplasjeje të madhe, që është liberalizmi dhe demokracia nga vija e parë, dhe autokracia dhe joliberalizmi nga ana tjetër. Të gjitha vendet që kemi përmendur po udhëhiqen nga liderë politikë që janë autokratë, të cilët përfaqësojnë një mënyrë të vjetër të bërjes së politikës. Dhe sigurisht, përfaqësuesit e tyre do të flisnin me gëzim për qytetërimet për t’i vënë njerëzit kundër njëri-tjetrit. Por, duke e vendosur në termat e Huntington-it, do të thosha se kjo është si një valë e tretë e demokratizimit, e cila nuk po funksionon siç duhet. Sipas raporteve të IDEA-s, ka një rënie të demokratizimit kudo në botë dhe kjo vazhdon prej nëntë ose dhjetë vjetësh. Dhe kjo duhet të na bëjë të mendojmë rreth saj. Pse po ndodh kjo? Pse ka nevojë për autokratë? Pse këto superfuqi të reja — jo superfuqi tradicionale — kanë nevojë për këta autokratë në botën e sotme? Pse po bie demokracia? Çfarë po bëjmë kundër kësaj? Dhe këta autokratë po bëjnë gjithashtu që njerëzit të humbasin besimin te organizatat ndërkombëtare, te klubet si BE-ja që promovojnë vlerat, demokracinë dhe shtetin e së drejtës. Dhe në idenë time, kthimi te bazat, kthimi te forcimi i demokracisë, kthimi te, pse jo, demokratizimi politik i Kantit, te teoria e Kantit për paqen demokratike, duke thënë se nëse jemi të rrethuar nga vende demokratike, ndoshta nuk do të ketë luftë“, tha ajo.

Ndërkaq, Miruna Butnaru-Troncotă, drejtoreshë e Qendrës për Studime Evropiane në SNSPA, Bukuresht, u përqendrua te roli i Bashkimit Evropian në përballjen me imperializmin rus dhe ndërhyrjet e huaja, veçanërisht në vendet që synojnë anëtarësimin në BE.

Ajo solli në vëmendje dy deklarata të përfaqësueses së lartë të Bashkimit Evropian për Politikë të Jashtme, Kaja Kallas, duke theksuar lidhjen ndërmjet zgjerimit të BE-së, sigurisë dhe manipulimit të informacionit.

“Dhe mendova të sillja dy citate nga Kaja Kallas, do të thosha një aktore e rëndësishme e momentit, e politikës së jashtme të BE-së, Përfaqësuesja e Lartë, e cila më herët këtë vit tha sa vijon, dhe unë nuk do të kisha pritur të jem në një komunikim kaq të madh me një diskutim për Huntington-in, por duket se ajo thjesht donte të shkruante një përgjigje për këtë. Kështu që ajo përmendi në një fjalim në mars 2026: ‘Zgjerimi është antidoti ndaj imperializmit rus, dhe shenja se projekti më ambicioz multilateral në histori, Bashkimi Evropian, është këtu për të qëndruar’. Ka shumë aspekte këtu, por bashkimi i zgjerimit si përgjigje ndaj imperializmit rus, mendoj se është një element që na jep shumë për të reflektuar. Dhe e dyta, ky është një citat që ajo bëri kur lançoi raportin e katërt të IAS-së për manipulimin e informacionit të huaj dhe kërcënimet e ndërhyrjes (FIMI), ajo tha: ‘Sa më afër të vijë një vend kandidat në anëtarësimin në BE, aq më i ngjarë është të sulmohet nga FIMI’. Dhe kështu, në një mënyrë, FIMI, kjo ndërhyrje e huaj, veçanërisht duke përdorur zgjedhjet, jo vetëm që u bë pjesë e perspektivës së Bashkimit Evropian, jo vetëm për sigurinë dhe politikën e jashtme, por edhe e zgjerimit, le të themi, dhe kjo e bëri atë përsëri eksplicite. Dhe elementi i tretë që doja të bashkoja me këto dy citate ishte motoja e fundit e SEEC-së, platformës së bashkimit të Evropës Juglindore që u lançua 30 vjet më parë. Rumania tani mban kryesinë dhe kjo është ndoshta e vetmja platformë ku i kemi të gjitha vendet në rajon, duke përfshirë Kosovën, ulur në të njëjtën tavolinë, shpresoj, dhe duke ndryshuar përvojat. Dhe motoja është: ‘Evropian rezilient dhe i lidhur’”, tha ajo.

Butnaru-Troncotă theksoi kështu se ndërhyrjet e huaja në proceset demokratike dhe zgjedhore po bëhen pjesë e diskutimit evropian jo vetëm për sigurinë dhe politikën e jashtme, por edhe për zgjerimin e Bashkimit Evropian. Ajo veçoi rëndësinë e bashkëpunimit mes vendeve të Evropës Juglindore, përfshirë Kosovën, në përballjen me këto sfida.

Rok Zupančič, profesor në Fakultetin e Shkencave Sociale në Universitetin e Lubjanës, foli për angazhimin në rritje të Kinës në Ballkan dhe ndikimin që kontaktet e saj me studiues, gazetarë dhe politikanë mund të kenë në perceptimet për sistemet politike.

Duke diskutuar për rolin e fuqive të mëdha dhe ndërhyrjet e tyre në çështjet ndërkombëtare, ai theksoi se veprimet e Shteteve të Bashkuara duhet të jenë gjithashtu pjesë e një shqyrtimi kritik.

“Sikur të kishim një panel vetëm për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e dini, ne do të ishim shumë kritikë ndaj ndërhyrjeve të tyre, intervencionizmit, luftërave që janë nisur, si për shembull, e dini, mosrespektimit të ligjit ndërkombëtar, e kështu me radhë“, u shpreh ai.

Zupančič u ndal edhe te ndryshimet në Ballkan, duke thënë se ndikimi i Kinës është shtuar vitet e fundit, veçanërisht përmes kontakteve dhe aktiviteteve me përfaqësues të fushave të ndryshme.

“Pra, ndryshimet në Ballkan janë të ngadalta, por gjërat po ndodhin. Kina këtu është angazhuar ndjeshëm; tani po flas për Slloveninë, por edhe për Kroacinë. Ndoshta edhe për Serbinë, kjo qëndron e vërtetë. Në 3 ose 4 vitet e fundit, Kina ka rritur ndjeshëm aktivitetet e saj të angazhimit kur bëhet fjalë për studiuesit, gazetarët, dhe gjithashtu politikanët. Të gjithë ne jemi ftuar masivisht në Kinë, në udhëtime të ndryshme në Kinë, etj. Kur ata nuk po shesin, e dini, këtë propagandë që askush nuk e beson, por, e dini, thonë “hajt dhe shihni vetë e pastaj vendosni”, prandaj, e dini, ata nuk po e shtyjnë agjendën e tyre në mënyrë shumë agresive, por përmes gjithë këtyre aktiviteteve, e dini, njerëzit në fakt po ndryshojnë opinionet e tyre edhe për sistemet politike që, në fakt, mendoj se askush prej ndonjërit nuk do të dëshironte të jetonte në to“, tha ai.